पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ३. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. २५१ ( ३ ) य उँ त्रिधातु पृथिवीमुत द्या मेको दाधार भुवनानि विश्वा । ( ऋ. १-१५४-४. ) ( ४ ) भर्ता सन्भ्रियमाणो बिभर्ति । एको देवो बहुधा निविष्टः । यदा भारं तन्द्रयते स भर्तुं । परास्य भारं पुनरस्तमेति । ( तै. आ. ३-१४. ) ( ५ ) यस्मिन्निदं संचविचैधि सर्वं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । ( महाना. १-२०. ) प्रयोगात्सूचितम् । सूत्रे तद्वित्यनुवृत्तपदद्वयोपेतप्रतिज्ञाभागं व्या ख्याति-ब्रह्मैवेति । अक्षरं ब्रह्मैवेत्यन्वयः । अनेन-अक्षरस्य 'एतस्मिन्' इति प्रकृतिद्वाराऽऽकाशान्तसर्वाधारत्वश्रुतेरक्षरं ब्रह्मैवेति सूत्रार्थ उ क्तो भवति ॥ ( ३ ) सर्वाधारत्वं कुतो विष्णुत्वनिश्चायकमित्यतः तस्य विष्णु लिङ्गत्वेन श्रुतिसिद्धत्वादित्याह-य इति ॥ व्याख्यातेयं श्रुतिर्जन्मनये॥ ( ४ ) 'भर्ता सन्' इति तैत्तिरीयाणां श्रुतिः । 'देवः' प्राणाख्यो भगवान् स्वार्थं जगता जीवेन वा हृदि भ्रियमाणः तत् 'बिभर्ति' धत्ते पुष्णाति च । तर्हि जगदीशयोः साम्यापत्तिरित्यत आह—भर्ता सन्निति । जगतो मूलभर्ता सन्नेव भ्रियमाणः, न स्वकीयस्थित्येत्य र्थः । नन्वेकस्यैव भगवतः भर्ता भ्रियमाणो बिभर्तीत्यनेकविधव्यव हारविषयत्वं कथमित्यत आह—एको बहुधेति । एकोऽपि भर्तृत्वादि ना 'बहुधा' बहुरूपेण च 'निविष्टो' व्याप्त इत्यर्थः । तत्र प्रविष्ट इति वा । 'यदा भारं तन्द्रयते स भर्तुं परास्य भारं पुनरस्तमेति' इति वा क्यशेषः । 'स' विष्णुर्यदा तं जगद्भारं 'परास्य' अधो विधाय पुन र्भर्तुं 'तन्द्रयते' नेच्छति तदा असौ भारः 'अस्तमेति' नश्यतीत्यर्थः॥ ( ५ ) 'यस्मिन्' इत्यपि तैत्तिरीयेऽन्यद्वाक्यम् । अत्र यच्छब्दस्य 'त देव ब्रह्म परमम्' (महाना. १-६.) इत्युत्तरवाक्यस्थतच्छब्देनान्वयः । चौ प्रकारसमुच्चये । तथा च-'यस्मिन्निदं' सर्वं जगत् 'सं' सम्यक् 'वि' विविधं 'चैधि' अवर्धत । एधतेर्लिङि छान्दसं रूपमेतत् । यद्वा— एधि वर्धते । अस्तीति वार्थः । अस्मिन् पक्षे अस्तेर्लिटि मध्यमपुरुषैक वचने छान्दसं रूपम् । वस्तुतो लोटि मध्यमपुरुषैकवचने रूपमेतत् । यस्मिंश्च 'विश्वे' सर्वे देवाः 'अधिनिषेदुः' यमध्यगुस्तदेव ब्रह्मेत्य