पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

४७६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - २. ] १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) इतरेषां चानुपलब्धैरिति सामान्यतो निराकरणं सम यानां कृतम् । विशेषतो निराकरोत्यस्मिन् पादे । ( २ ) अचेतनप्रवृत्तिमंतं प्रथमतॊ निराकरोति— ( ३ ) सू— ॐ ॥ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ ॐ ॥ १ ॥ १. अधिकरणम् ॥ ( १ ) एतत्पादार्थं दर्शयति—इतरेषामिति ॥ तानिति शेषः । तथा च ‘ इतरेषां चानुपलब्धेः ’ इति सूत्रे येषां समयानां दर्शनानां तदुक्त फलानुपलब्ध्याऽनाप्तोक्तत्वेन च लिङ्गेन निराकरणं कृतम् । तान् क- पिलकणादादिसमयान् निराकरोत्यस्मिन् पादे सूत्रकार इति योज- ना । ननु प्राङ्गिराकृतानां पुनर्निराकरणं व्यर्थमित्यत आह—सामान्य- तो विशेषत इति । योजना तु सामान्यतो विशेषत इति पदद्वयप्रक्षेपे- ण पूर्ववदेव । तथा च प्राक्सामान्यतो निराकरणं कृतम् । नैतावता- धिकारिणश्शास्त्रे निःशङ्का प्रवृत्तिर्युज्यते । तेषामनादिकालाद्यनुवृत्त- त्वात्प्रतीतिसुन्दरत्वाच्च । अतोऽधिकारिणो निःशङ्कप्रवृत्त्यर्थं प्राङ्गिराकृ- तानेव समयान्विशेषतया एकैकपक्षानुवादेन निराकरोत्यस्मिन्पादे इ- ति न वैय्यर्थ्यमिति भावः ॥ ( २ ) एतत्पादीयाद्याधिकरणार्थं दर्शयति—अचेतनेति ॥ ईश्व- रनिरपेक्षाचेतनप्रकृतेरेव महदादिकार्यकरणे प्रवृत्तिरिति यन्निरीश्वर- साङ्ख्यमतं तत् ‘प्रथमतः’ अस्य पादस्य प्रथमेऽधिकरणे निराकरोति सूत्र कृदित्यर्थः । इतरसमयापेक्षया प्रबलत्वादतिविरोधित्वादतितुच्छ- त्वाच्चेति भावः ॥ ( ३ ) अत्र नानुमानमित्यंशव्याख्यानेनैव पूर्वपक्षः प्रदर्शितो भव- तीत्याशयेन तमप्रदर्श्य सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—रचनेति॥ रचनानुपपत्ते रित्यस्यैकपदत्वे तदन्वययोग्यपदं दर्शयति—अचेतन- स्येति । हेतुगर्भविशेषणमेतत् । प्रधानस्येति विपरिणामेनाकृष्यते । र- चनेत्यस्य भिन्नपदत्वेऽत्र स्वतःप्रवृत्तीत्येकं पदम् । तथात्वे बहुव्री- हिः । प्रधानमित्यनेनान्वेति । अनुपपत्तेरित्यत्र नञ् विरुद्धार्थः । स्वम- तेऽपीश्वरप्रेरितचेतनप्रवृत्त्यभ्युपगमाद्धितं भेतादित्यत उक्तं —स्वत इ- ति । ईश्वरनिरपेक्षस्येत्यर्थः । प्रवृत्तेर्यत्नः रचनपदव्याख्यानमेतत् । 'अ