पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

४९० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - २. ] महत्त्वाद्दीर्घत्वाच्च यथा कार्यमुत्पद्यते एवं ह्रस्वत्वा त्पारिमण्डल्याच्चोत्पद्येत । ( ३ ) वाशब्दादन्यथैतयोरपि न स्यात् विशेषकारणाभावात्॥११॥ ( ४ ) सू—ॐ॥ उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॥ ॐ ॥ १२ ॥ कत्वात् । ह्रस्वपरिमण्डलाभ्यामिति पञ्चमीसमभिव्याहारात्पञ्चम्य- न्ताद्वतिः। सकाशादित्यध्याहारेण षष्ठ्यन्ताद्वा वतिः। उत्पद्यते उत्पद्ये- त इति च शेषः कार्य इत्युक्तम् भवति । चः समुच्चये । तथा च वैशे- षिकमते नैयायिकमते च यथा समवायिकारणीभूतत्र्यणुकचतुरणु- कादिगतात् महत्त्वारूयपरिमाणाद्दीर्घत्वाख्याच्चतुरणुकपञ्चाणुकादिग- तं परिमाणाख्यकार्यमुत्पद्यते तथा द्वयणुकगतह्रस्वत्वात् परमाणुगता- त्पारिमाण्डल्याख्याच्च परिमाणात्त्र्यणुकद्वयणुकगतं परिमाणाख्यं कार्य- मुत्पद्येत इत्यर्थः । अनेन द्वयणुकपरमाणुपरिमाणं परिमाणान्तरारम्भ- कं द्रव्यसमवायिकारणपरिमाणत्वात् त्र्यणुकादिपरिमाणवदिति वै- शेषिकादिमतस्य प्रतिकूलानुमानमुपन्यस्तं भवति ॥ ( ३ ) त्र्यणुकादिपरिमाणस्यारम्भकत्वेऽपि द्वयणुकादिगतस्यैतन्मा- स्तु को दोषः। त्र्यणुकादिगतपरिमाणारम्भस्तु द्वयणुकादिगतसङ्ख्य- यैव सम्भवतीत्यप्रयोजकोऽयं हेतुरित्याशङ्कां परिहरद्वाशब्दं व्याख्या- ति—वाशब्दादिति ॥ अस्य विशेषकारणाभावादित्यनन्तरं अध्याहृते- न 'इति सूत्रकृता सूचितं' इत्यनेनान्वयः । किं सूचितमित्यतस्तदा- ह—अन्यथेति । यद्युभयोः कारणगतपरिमाणत्वाविशेषेऽपि ह्रस्वत्वा- देर्न कार्यमुत्पद्यते । तर्ह्येतयोर्महत्त्वदीर्घत्वयोरपि न स्यादित्यर्थः । त- त्कार्यारम्भकत्वमिति शेषो वा,सकाशादिति शेषेण कार्यमित्यनेन वा- ऽस्यान्वयः । न केवलं तयोरिति समुच्चयेऽपिः । ननु विशेषकारणे स- ति प्रतिबन्दीमात्रं न बाधकमित्यतस्तदेवासिद्धमित्याह—विशेषेति । पक्षदृष्टान्तयोर्वैषम्यसाधकरूपस्य वा तदनङ्गीकारे बाधकरूपस्यवा नियामकविशेषस्याभावात् । भावे वा स वक्तव्यः स्यादित्यर्थः । तद्- भावस्तु टीकायामुपपादितः। तस्मादुपपत्तिविरुद्धत्वात् न तयोरसम- वायिकारणत्वं किं त्वेतयोरेवेतिवैशेषिकाद्युक्तमसमञ्जसमेवेति न त- द्विरोध ईश्वरानन्तगुणत्वस्येति भावः ॥ ( ४ ) एवं वैशेषिकादिमते महत्त्वदीर्घत्वादेरसमवायिकारणत्वस्य