पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ३. ] अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यः पुनर्भवः ॥ ( १८ ) स्वांशाश्चाथो विभिन्नांश इति द्वेधांश इष्यते । अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत्स्वरूपं यथा स्थितिः ॥ तदेव नाणुमात्रोऽपि भेदः स्वांशांशिनोः क्वचित् । विभिन्नांशोऽल्पशक्तिस्स्यात्किञ्चित् सादृश्यमात्रयुक् ॥ इति वाराहे । ( १९ ) न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः । (गी. ११-४३.) रूपत्वात् 'पुनर्भवः' पौनःपुन्येन जायमानो म्रियमाणश्च संसारी स जी व इत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु—अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वादित्यस्य अव्यूढगुणबृं हितमित्यनेन अन्वय उक्तः । पुनर्भव इत्यनन्तरमिति भागवते इति शेषः ॥ ( १८ ) न केवलमसंसारित्वसंसारित्वाभ्यां रक्षकत्वरक्ष्यत्वाभ्यां गु णबन्ध्यागुणबन्ध्याभ्यां मत्स्यादीनां जीवानां चांशिनोऽभेदभेदावसाम्यं च, किन्तु मत्स्यादीनां स्वरूपांशत्वलक्षणयुक्तत्वात् जीवानां तु भिन्नां शलक्षणयोगित्वात् अंशिना भेदाभेदावसाम्यं चेति भावेन स्वरूपा स्वरूपांशविभागपूर्वकं तयोर्लक्षणं तावत् स्मृत्या दर्शयति—स्वांश श्चेति ॥ स्वरूपांश इत्यर्थः । चशब्दो द्वैधैवेत्यवधारणार्थः । अथो इत्य र्थान्तरे । 'सामर्थ्यं' जगत्सृष्ट्यादिलक्षणं, तुश्चार्थः । 'यत्स्वरूपं' य थाज्ञानानन्दादि 'यथा स्थितिः' यथा सर्वोत्तमत्वादि । सुधारीत्या सर्वगतत्वादि परिमाणं वा, देशतः कालतो गुणतः व्याप्तत्वेन स्थिति रिति वा । तदेव स्वरूपांशस्य भवतीति शेषः । न तु ततो भिन्नमित्ये वार्थः । कुत इत्यत आह—न भेदस्स्वांशांशिनोरिति । स्वरूपांशांशि नोः 'क्वचिदपि' काले भेदो नास्तीत्यर्थः । ननु केवलभेदाभावेऽपि अ भेदसहितः किं न स्यादित्यत आह—अणुमात्रोऽपीति । अभेदसहितो ऽपीत्यर्थः विभिन्नांशलक्षणमाह—विभिन्नांश इति । किञ्चित्सादृश्यमा त्रयुगित्येतत् सुधारीत्या परमेश्वरेण चित्त्वादिरूपेण किञ्चित्सादृश्यमा त्रयुगिति, अंशिशब्दमुख्यवाच्येन मत्स्यादिना किञ्चित्सादृश्यं तत्सत्त यैव सत्तावत्त्वरूपं तन्मात्रयुगिति च द्वेधा व्याख्येयम् । मात्रशब्देन सर्वथा सादृश्यमभेदो भेदाभेदौ च निरस्तौ ॥ ( १९) एतच्च स्वरूपांशत्वलक्षणं कृष्णाद्यवतारेऽस्तीति स्मृत्याऽऽ ह—नेति ॥ त्वत्समोऽन्यो नास्ति कुतोऽधिक इत्यर्थः । कृष्णं प्रति पा