पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[६४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]]

इति वायुप्रोक्तवचनं चशब्देन सङ्गृहीतम् ॥ ४ ॥ —— ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) ‘नित्ययाऽनित्यया स्तौमि परमात्मानमच्युतम् । इति । वाग्वाव नित्या न ह्येषोत्पद्यतेऽस्यां हि श्रुतिःप्रतिष्ठते’ इत्याशङ्कापरिहारकवायुप्रोक्तवचनसङ्ग्रहाय चशब्द इति सूत्रार्थ उ- क्तो भवति ॥ २ ॥ ॥ इति तत्प्रागधिकरणम् ॥ —··— ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वागुत्पत्तिश्रुतेरनुत्पत्तिश्रुत्या विरोधः परिह्रिय- ते । पूर्वपक्षयति—नित्ययेति ॥ वाचोऽनुत्पत्तिरेव भवेत् । कुतः ? यतो ‘नित्यया’ इति पौष्यायणीश्रुतौ ‘वाग्वाव नित्या न ह्येषोत्पद्यते’ इति वाक्येन वाचोऽनुत्पत्तिरुच्यते इत्यन्वयः । अत्र नित्यत्वमविनाशित्वं, तत्र हेतुः—न हीति । नन्वनुत्पत्तिवदुत्पत्तेरपि ‘सर्वेन्द्रियाणि च’ इ- ति श्रुत्युक्तत्वात् सत्प्रतिपक्षितेयं श्रुतिर्न निर्णयकरीत्यत आह—स- युक्तिकमिति । ‘अस्यां हि’ इति वाक्यबोध्यनित्यवेदाश्रयस्यानित्य- त्वासम्भवद्रूपतर्कसहितश्रुत्याश्रयत्वरूपयुक्तिसाहित्येनेत्यर्थः । उच्य- त इति क्रियाविशेषणमेतत् । तथा चानुत्पत्तिश्रुतेः अधिकबलत्वात् न सत्प्रतिपक्षित्वमिति भावः । ननु नित्ययाऽनित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम् । इति ॥ श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयः ॥ इति पैङ्गिब्राह्मणे ‘नित्यया’ इति मन्त्रमुदाहृत्य तद्गतनित्यानित्यशब्द- योः श्रुतिस्मृतिविषयत्वेन व्याख्यातत्वात् तत्समाख्यानात् सामान्य- वाक्शब्दस्य विशेषार्थकल्पनोपपत्तेरुत्पत्तिश्रुत्यनुकूल्याच्चात्रत्यवाक्श- ब्दो वेदपर एव, न वागिन्द्रियपरः । तथा च नेयं वागनुत्पत्तिसाधके- त्यतोऽप्याह—सयुक्तिकमिति । श्रुतिविशेषणमेतत् । तथा च विशेषश्रु- तित्वाख्ययुक्तिसहितश्रुतित्वादित्यर्थः । तथा च ‘अस्यां हि श्रुतिःप्रतिष्ठ- ते’ इति वाक्यशेषे वेदे असम्भाव्यमानवेदाश्रयत्वोक्त्या तद्बलात् ‘वाग्वाव’ इति श्रुतेः विशेषश्रुतित्वात् अत्रत्यवाक्शब्दो वागिन्द्रिय- पर एव, न वेदपर इति भवत्येवेयं श्रुतिः अनुत्पत्तिसाधकेति भावः ।