पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६८० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ] ( ३ ) ' अथ कस्मादुच्यते परम इति परस्माद्ध्येते नामरूपे व्याक्रियेते तस्मादेनमाहुः परम इति । अथ कस्मादु- च्यते ब्रह्मेति बृहत्त्वाद्वृंहितत्वाच्च ' इत्याग्निवेश्यश्रुतिः। ( ४ ) अत आह— सू—ॐ ॥ संज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ ॐ ॥ २१ ॥ नामरूपक्लृप्तिः परादेव । ' सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः। नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते' (तै.आ.३-१२) इति श्रुतेः। ( ३ ) एवं विरिञ्चकर्तृत्वे श्रुतिमुदाहृत्य परमात्मकर्तृत्वेऽपि तामु- दाहरति—अथेति ॥ प्रश्नेऽथशब्दः । विष्णुः परम इति कस्मादुच्यत इति प्रश्नस्योत्तरमाह—परमादिति । ' हि ' यस्मात् ' एते नामरूपे ' संज्ञामूर्ती ' परस्मात् ' विष्णोः ' व्याक्रियेते ' सृज्येते तस्मादेनं परम इत्याहुः कवय इत्यर्थः । अत्र परमत्वे नामरूपकर्तृत्वाख्यो हेतुरुक्तः, स च नाप्रयोजकः, अपरस्याल्पशक्तेः सर्वनामरूपकर्तृत्वायोगात् । ' क- र्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म ' इति भागवतोक्तेरिति ध्येयम् । न केवलं नामरूप- कर्तृत्वं परमत्वे हेतुः, किन्तु विष्णोर्ब्रह्मत्वेऽपि हेतुरिति सूचनाय ब्रह्म- शब्दं प्रश्नपूर्वं निर्वक्ति—अथेति । यद्वा—' ब्रह्मा वा ' ( ) इति श्रुतिगतब्रह्मशब्दप्रकृतेः सावकाशत्वोपपादनायेदमुदाहृतम् । पूर्ववत्प्र- श्नार्थोऽथ शब्दः । ' बृहत्त्वात् ' वृद्धत्वात् ' बृंहितत्वात्' नामरूपात्मक- जगत्सृष्ट्यादिगुणबृंहितत्वात् पूर्णत्वाच्च ब्रह्मेत्युच्यते इत्यर्थः । श्रुतिरि- ति । विष्णोर्नामकर्तृत्वं वक्तीति शेषः ॥ ( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ संज्ञामूर्तिक्लृ- प्तिरित्यस्य व्याख्यानं—नामरूपक्लृप्तिरिति । नामरूपात्मकदेहादिप्रप- ञ्चस्योत्पत्तिरित्यर्थः । ' परात् ' परमात्मन इति लब्धविशेष्योक्तिः । न विरिञ्चादित्येवकारार्थः । भवतीत्यध्याहार्यम् । कुत इत्यतः प्रवृत्तमुप- देशादिति हेत्वंशं व्याचष्टे—सर्वाणीति । इतीति । इति तैत्तिरीयपुरुष- सूक्तमन्त्रोक्तत्वादित्यर्थः । श्रुतौ यदिति लिङ्गव्यत्यासः । तथा च ' यो धीरः ' परमधैर्यशीलो भगवान् सर्वाणि रूपाणि ' विचित्य ' सृष्ट्वा तेषां ' नामानि ' वाचकशब्दांश्च कृत्वा तानि तैः ' अभिवदन् ' व्यवह- रन्नास्ते । तमेवं विद्वान् अमृतो भवतीत्यर्थः ॥