पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १२. सू - २७. ] दीपिकासहितम्. ६८९ इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् । स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धे तेज उदाहृतम् ॥ इति च बृहत्संहितायाम् । (१०) सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः । (११) गारुडे च- अध्यायान्ते द्विरुक्तिस्स्याद्वेदे वा वैदिकेऽपि वा । चतुष्टयमस्तीति ज्ञेयम् । अयं विशेषो न पार्थिवादिषु नियतः, किन्तु सर्वत्र नियत इत्याह-भेदश्चेति । विशेषसंयोग इत्यर्थः । 'प्रतिपूरुषं' पार्थिवादिप्रतिशरीरं सर्वशरीरेष्वपि नियत इत्यर्थः । तथाच पार्थिवा दिदेहभेदेन तत्तद्भूतविशेषसंयोगस्य प्रमाणोक्तत्वात् न तस्यासि द्धिः, न वा तद्भावपक्षोक्तदोष इति भावः । तैजसशरीरेष्वेतं विशेषमा ह-स्वर्गस्थानामिति । 'इतरेऽर्धे त्रिभागिन्न आपः' इति स्वर्गशरीरेऽ पि बोद्धव्यमिति तत्त्वप्रदीपोक्तेः 'इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपः' इत्यत्रा प्यनुषञ्जनीयम् । तथा तेजःपदस्थाने पृथिवीपदं प्रक्षिप्य पृथिवी भाग त इत्येतदपि । तथा च अर्धे तेजः इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपः पृथिवी तु भागतः उदाहृता इत्यर्थः । एवं जलजानां शरीरेष्वर्धमापः इतरेऽर्धे त्रिभा गिनी पृथिवी भागमात्रं तेज इत्यपि द्रष्टव्यम् । 'बृहत्संहितायां' वचना दिति शेषः । अस्य विशेषसंयोगादेवेति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ (१०) ननु किमर्थं सूत्रपदे द्विरुक्तिः । अध्यायसमाप्तिज्ञापनार्थे मिति चेत्, तस्या अर्थभेदेन ज्ञातुं शक्यत्वात् । अन्यथा पादान्तेऽपि तत्प्रसङ्गादित्यतो द्विरुक्तेः प्रयोजनं दर्शयति-सर्वेति ॥ सर्वो योऽय मध्यायर्थः तस्यैवमेवेत्यवधारणं निश्चयस्तदर्थः प्रयोजनं यस्याः सा तथोक्ता । 'द्विरुक्तिः' द्विर्वचनं 'अध्यायान्ते' सर्वाध्यायान्तिमसूत्रे । पदस्य क्रियते इति शेषः ॥ (११) उक्तमेव किमर्थमुच्यत इत्यतोऽनुक्तमपि प्रयोजनं प्रमाणविशे षेणाह-गारुडे चेति ॥ पूर्वाध्यायोक्तस्मृतिसमुच्चये, न केवलमस्मा भिः, किन्तु गारुडे चेति समुच्चये वा चशब्दः । 'अध्यायान्ते' अध्या यान्तिमसूत्रेषु पदस्येति शेषः । 'वैदिके' वेदानुसारिषु । अपिः समु च्चये। वावेति निपातौ नियमसूचकौ । भागवताद्यायुक्तनियमस्य व्यभि चारमाशङ्क्याह-विचार इति । व्यापकधर्मनिर्णयहेतुव्याप्यधर्मनिश्च य इत्यर्थः । यथोक्तं 'जिज्ञासा धर्मनिर्णयः' इति । यद्वा-पूर्वोत्तरष ८७