पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू— ॐ ॥ प्राणगतेश्च ॥ ॐ ॥ ३ ॥ 'यत्र वावै भूतानि तत्र करणानि नित्यानि ह वा एता- नि भूतानि करणानि न चैतानि कदाचिद्वियुज्यन्ते न च विलीयन्ते' इति भालवेयश्रुतेः प्राणगतेर्भूतान्यपि ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे वैराग्यसिद्ध्यर्थं जीवस्य भूतैः सह गतिः सम- र्ध्यते । सूत्रे हेतुकथा भूतसम्परिष्वक्त एव रंहति जीव इति साध्या- नुवृत्तिसूचनात् तत एव न भूतानि सह गच्छन्तीति तद्विरोधिपूर्वप- क्षस्य सिद्धत्वात्तमनुपन्यस्य सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे--प्रा- णेति ॥ सूत्रे चशब्दः प्राणानां भूतैस्सहाविनाभावार्थक इत्यभिप्रेत्य त- दसिद्धिपरिहाराय तत्र श्रुतिमुदाहरति--यत्रेति । व्याप्तेरागमिकत्वा- त्रात्र दृष्टान्तो मृग्यः । यद्यपि टीकायां प्राणपदोक्तेन्द्रियाणां व्यापक- तावगतेः भूत्यारपि तथैव प्रतीतेः सूत्रभाष्ययोश्च तेषां व्याप्यताबोधा- न विरोधो भाति । तथाऽपि यत्रैव भूतानि तत्रैव करणानि इत्येवकार- शिरस्कतया श्रुतिव्याख्यानात्, तत्सहगन्तृप्राणा अविनाभूता यैरिति टीकाविवरणाच्च भूतानां व्यापकतोपपत्तेः । समव्याप्त्यभिप्रायेण वा श्रुतिटीकाप्रवृत्तेर्न विरोधः । प्राणगतेः इत्यतः प्राक् व्यापकत्वेनावगते रित्युपस्कार्यम् । अनेन श्रुतेर्व्याप्तिग्राहकत्वं अभिप्रैति । श्रुतेः सिद्धमिति वाऽन्वयः । अस्मिन् पक्षे नोपस्कारः । हेत्वसिद्धिपरिहारस्तु 'ये प्राण- मनूत्क्रामन्ति' ( ) इत्यादितत्त्वप्रदीपोदाहृतश्रुत्या लोकप्रसि- द्धितश्च कर्तव्यः । भाष्ये भूतान्यपि सन्तीति पाठे गन्तृजीवेन सह गति- मन्ति वर्तन्ते सह गच्छन्तीति यावदिति व्याख्येयम् । श्रुत्यनुसार्येयम् । न केवलं प्राणाः किन्तु भूतान्यपि जीवेन सह गच्छन्तीत्यपिशब्दार्थः । य- द्यपि वह्निगमनेऽपि धूमगमनाभावाद्व्यभिचारः । तथाऽपि नियमेन संयु- क्तयोर्मध्ये व्यापकगमने व्याप्यगमनमवश्यं भावि । प्राणभूतयोर्यथा नियतसंयोगः न तथा वह्निधूमसामान्योरिति न व्यभिचारः । श्रुतौ वावेत्यवधारणे । 'भूतानि' पृथिव्यादीनि 'करणानि' चक्षुरादीन्द्रि- याणि । न केवलं भूतेन्द्रिययोर्देशिकी व्याप्तिः, कालतोऽप्यस्तीत्याह- नित्यानीति । उभयविधां व्याप्तिमुपपादयति--न चैतानीति । भूतानि