पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ] कुरुते स परिवर्तते' ( ) इति गतिप्रकारेणागतिः प्रतीयते । ( २ ) अतो ब्रूते— सू—ॐ ॥ यथेतमनेवं च ॥ ॐ ॥ ९ ॥ 'धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोकं यथेतमाका- शमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽ- भ्रं भवत्यभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति' इति काषायणश्रुतेर्यथागतमन्यथा च ॥ ९ ॥

गच्छति । यथाऽस्माल्लोकात्स्वर्गं 'इतं' गतं तथा भुवमागच्छतीत्य- र्थः । गमने फलमाह—स इति । 'सः' जीवः कर्मफलं स्वर्गादौ भुङ्क्ते इत्यर्थः । आगमने फलमाह—स इति । कुरुते भूमौ । गमनागमनयोरा- मुक्त्युच्छित्तिर्नास्तीत्याह—स इति । 'परिवर्तते' आवर्तत इत्यर्थः । जीवविषयमेतदिति ज्ञापनाय वाक्यशेषोदाहरणम् ॥ (२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ काषायणश्रु- तेरित्यनेन सूत्रे हेत्वनुक्तिदोषः परिहृतः । प्रतिज्ञोक्त्यैव तत्सूचनात् । जीवः पूर्वमन्यैः स्वेन वा 'यथा' येन पथा वा स्वर्गं प्रति गतस्तथा ऽऽकाशपर्यन्तमागच्छति ततोऽर्वाक् भुवं प्रत्यन्यथा चागच्छतीत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे--यथागतं तथाऽऽकाशपर्यन्तं आगच्छति । ततोऽ- र्वागन्यथा चेति । चः प्रकारसमुच्चये । अनेन यथेतमनेवं चेति प्रतिज्ञा- वाक्यं व्याख्यातम् । यद्यपि 'यथा' इत्यादि छन्दोगा अपि पठन्ति । तथाऽपि 'धूमात्' इत्यादेस्तैरपाठाच्छाखान्तरवाक्यमुदाहृतम् । तद- र्थस्तु—धूमदेवतालोकादभ्रदेवलोकं गच्छति, अभ्रादाकाशं, आका- शाच्चन्द्रलोकं गच्छति । 'यथा' येन पथा आकाशं प्रति 'इतं' गतं तथा तेनैव पथा तावत्पर्यन्तं गतिप्रकारेणैव अगच्छतीत्यर्थः । आका- शलोकानन्तरमागपने प्रदेशविशेषेऽन्यथात्वमाह— आकाशाद्वायुमि- ति । वायुर्भूत्वेत्यादेः कर्मणः तत्स्वाभाव्यापत्तिरेवार्थो, न तु तदैक्य- म्, तत्पदप्राप्तिर्वा । धूमादिस्वाभाव्यापत्तिर्नाम धूमादिदेवतास्वभाव- सदृशस्वभाववत्त्वप्राप्तिः । सादृश्यं च तद्देहप्रवेशनं तद्गतौ गतिः त- त्स्थितौ स्थितिरित्येवंरूपम् । अभ्रमेघयोः अवान्तरभेदात् तद्देवलोक- योरपि भेदोक्तिः । प्रवर्षतीति । प्रवर्षणान्तर्गतो भवतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ ॥ इति यथेताधिकरणम् ॥