पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

८३८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ] नित्यत्वाच्च तथाऽऽत्मेति वेदवादिभिरीश्वरः ॥ इति बृहत्तन्त्रे ॥ १७ ॥ —— १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू- ॐ ॥ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ ॐ ॥ १८ ॥ सर्वगुणानामन्वय आत्मशब्दे भवति । ' आप्तव्याप्तेरा त्मत्वाद्'त्यनेन सत्त्वमात्मशब्दार्थ इति सूचितम् । चशब्दः समुच्चये । बृहत्तन्त्रे उक्तमिति शेषः ॥ ९ ॥ ॥ इति आत्मगृहीत्यधिकरणम् ॥ —— १०. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे आत्मशब्दस्य पूर्वोक्तमनुपसंहारमानत्वमाक्षि प्य समाधीयते । पूर्वपक्षस्य सूत्र एवोक्तत्वात्तदुपन्यस्य पूर्वपक्षांशं तावद्व्याचष्टे - अन्वयादिति ॥ अत्रेत्थं योजना - नात्मशब्दस्यानुपसं हारमानत्वं युक्तम्, तदुक्तगुणानां सर्वोपास्यत्वाभावात् । कुतः ? श्रु तचतुर्गुणोपासनस्य पुंसः विभ्रमकरत्वेन निश्चायकत्वाभावात् । सोऽ पि कुतो ? यत आत्मशब्दे सर्वगुणानां वाच्यतयाऽन्वयो भवति अत आत्मशब्दस्य सर्वगुणाभिधायकत्वमिति यावत् । तदपि कुतः ? आ प्तव्याप्तेरिति वचनादिति । वचनार्थस्तु - आप्ता प्राप्ता व्याप्तिर्देशकाल गुणापरिच्छेदो यं स तथोक्तस्तस्येति हेतुगर्भं विशेषणम् । ' पर मस्य' परमात्मनः । सप्तम्यर्थे षष्ठी । 'आत्मशब्दः' आत्मेति शब्दः 'इति वचनात्' इत्यन्वयवचनात् । सत्यमेवमिति पदद्वयाध्याहारेण स्यादवधारणादिति सिद्धान्तांशं व्याचष्टे - सत्यमिति । अर्थाङ्गीकारे सत्यमितिशब्दः । तथा च यत् परेण सर्वगुणाभिधायकत्वमात्मश ब्दस्योक्तं तदङ्गीक्रियते । यदात्मशब्दोक्तस्य सर्वोपास्यत्वाभावोऽनुप संहारामानत्वं च तन्नाङ्गीक्रियत इति भावः । कथं परेणोक्तमभ्युप गम्यत इत्यत आह - स्यादिति । चोऽवधारणे । यत्परेणात्मशब्दस्य सर्वगुणाभिधायकत्वमुक्तम् । 'तदेवं' तथा स्यादेव । कुतः ? यतः 'आप्तव्याप्तेः' इति प्रमाणमत्र स्यात् । तथा च प्रमितत्वात्परोक्ताङ्गी कारो न दोषायेति भावः । ननु श्रुतचतुर्गुणोपासनस्य पुंसो विभ्रमक