पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - २२. सू - ३८. ] दीपिकासहितम्. ८६१ २२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) नेति चेन्न— सू—ॐ ॥ व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् ॥ ॐ ॥ ३८ ॥ उक्तं प्राणात्परमात्मन उत्तमत्वं पूर्वोक्ताध्याहारेण । ( २ ) ‘एष तु वा अतिवदति’ ( छा. ७-१६. ) इति विशिष न्ति हि । २२. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे उपासनाधिकारिणः प्राणात्परमेश्वरस्योत्तम त्वं प्रसाध्यते । पूर्वपक्षयति—नेति ॥ छन्दोगश्रुतौ प्राणस्यैव सर्वोत्तम त्वमुक्तम्, न तु प्राणात्परमात्मनः । न च वाच्यं सत्यपदोदितस्य वि ष्णोः प्राणादाधिक्यमुक्तमिति । कुतो ? यतो भूतनामवत्प्रश्नप्रतिवच नरूपप्रकरणभेदकल्पकं न, यतश्च ‘एष तु वा अतिवदति । यः सत्ये नातिवदति’ इत्युक्तम्, सत्यत्वं प्राणविशेषणमेव न विष्णुविशेषणं, अत इत्यर्थः। पूर्वपक्षं प्रतिषेधति-नेति । प्रश्नादिरूपप्रकरणभेदकल्पका भावात् सत्यत्वस्य प्राणविशेषणतया विष्णुविशेषणत्वाभावात् न प्राणाद्विष्णोरुत्तमत्वमुक्तमित्यर्थः । कुतो नेत्यतः सूत्रं पठित्वा व्या चष्टे—व्यतिहार इति । यतश्छान्दोग्ये ‘पूर्वोक्ताध्याहारेण’ पूर्वेषु ना मादिप्रकरणेषु ‘अस्ति भगवो नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति, तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति’ ( छा. ७-१-५. ) ‘वाग्वाव नाम्नो भूयसी’ (छा.७-२-१.) इत्युक्तवाक्यसदृशस्य ‘अस्ति भगवः प्राणाद्भूयोऽस्तीति तन्मे भगवा न् ब्रवीत्विति सत्यं वाव प्राणाद्भूयः’ इत्येवंरूपस्य प्रश्नप्रतिवचनरूप वाक्यस्याध्याहारेण प्रकरणभेदकल्पनया सत्यस्य विष्णोः प्राणादुत्त मत्वमुक्तं अतो नेति योजना । अनेन यतः इतरवत् ‘व्यतिहारः’ अ ध्याहार इति हेत्वंशो व्याख्यातः । श्रुतौ ‘भगवो’ भगवन्निति नारद कर्तृकप्रश्नस्य ‘सत्यं वाव’ इति सनत्कुमारकर्तृकं प्रतिवचनम् ॥ ( २ ) नन्वध्याहारे कारणाभाव इत्यतस्तत्र हेतुत्वेन विशिषन्तीत्यंशं व्याचष्टे-एष तु वा अतिवदतीति ॥ विशिषन्ति हीति । छान्दोग्ये ‘स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवति । तं चेद्ब्रूयुर तिवाद्यसीति । अतिवाद्यस्मीति ब्रूयात् । नापह्नुवीत’ (छा. ७-१५.) इति प्राणवादिनोऽतिशयितवस्तुवादित्वेनातिवादित्वमुक्तम् । ततश्च १०९.