पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९१४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ] परस्य चिन्त्यः स तथा तथैव । इति पौत्रायणश्रुतेः ॥ ६४ ॥ ( ३ ) सू-ॐ ॥ समाहारात् ॥ ॐ ॥ ६५ ॥ अङ्गैः पराद्ये हि देवा विसृष्टास्तत्तद्गुणान् परमे संहरेत । तांश्चापि तत्रैव विचिन्त्य देवान् स्थानं मुमुक्षुः परमं व्रजेत ॥ इति काषायणश्रुतौ समाहारवचनाच्च ॥ ६५ ॥ रं सूत्रानुसारतः समुच्चयार्थकश्चशब्दोऽध्याहार्यः । अनेन—न केवलं 'चक्षोः' इत्यादावङ्गाश्रयत्वेनोक्तमन्यथाऽनुपपत्त्या तथा भावः कर्त- व्यः, किन्तु 'शिष्टेः' 'यस्मिन्' इति श्रुतौ तथा विधानाच्चेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( ३ ) ननु निरधिकारित्वात्तद्विधानादिवैयर्थ्यस्यैवोचितत्वाच्च नाङ्गदेवतोपासनं युक्तमित्याशङ्कायां सूत्रं—समाहारादिति ॥ अत्र समाहारपदं सम्पूर्वकहृधातुयुक्तश्रुतिसूचकं 'अस्यैव च' इति सूत्रे ऊष्मेतिपदवदिति भावेन समाहारपदसूचितश्रुत्युदाहरणपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे—अङ्गैरिति । क्रियासमुच्चये चः । कर्मसमुच्चयेऽपिशब्दः । त- था च 'परात्' परमात्मनः चक्षुराद्यङ्गैः करणैः ये ये देवाः 'विसृष्टाः' विविधप्रकारेण सृष्टाः 'हि' प्रसिद्धाः 'तत्तद्गुणान्' तत्तद्देवसूर्यसो- मादिमहाप्रकाशाह्लादकरत्वादीन् गुणान् 'परमे' परमाङ्गे 'संहरे- त' उपसंहरेत । न केवलं गुणानङ्गेषु, किन्तु 'तांस्तान्' तत्तदङ्गा- न् देवानपि 'तत्रैव' तत्तज्जनकाङ्गेष्वेव विचिन्तयीत । न चास्य फ- लाभावः । यत एवं विचिन्त्य 'परमं स्थानं' सायुज्यरूपं व्रजेत 'मु- मुक्षुः' देवत्वयोग्य इति तत्त्वप्रदीपदिशा श्रुत्यर्थः । समाहारवचनादि- ति । अत्रापि समाहारपदं श्रुतिसूचकम् । तथा च काषायणानां समा- हारश्रुतिवचनादित्यर्थः । चस्समुच्चये । अनेन-सूत्रेऽपि चशब्दोऽनुषञ्ज- नीय इति सूचितम् । अस्य तथा भावना कर्तव्या इत्यनेनान्वयः । अ- नेन संहरेतेति समाहारपदघटितश्रुतेरङ्गदेवतोपासनस्य परमस्थानरू- पसायुज्यप्राप्तिफलकत्वावगमात्, अत एव देवताधिकारकत्वावगमा- च्च निरधिकारकत्वं न वा तद्विधानादिवैयर्थ्यं कल्प्यमिति सूत्रार्थ उ- क्तो भवति । तत्त्वप्रदीपे तु न केवलमङ्गेषु तत्तद्देवतानां भावनयाऽधि- कारी पूर्यते पूर्णफलभाग्भवति, किन्तु हरेरङ्गेषु चक्षुर्मनआदिषु त