पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ४. सू - १४. ] दीपिकासहितम्. ९३३ ज्ञानिनो यथेष्टाचरणं विधीयत इति । ( २ ) अत आह— सू— ॐ ॥ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ ॐ ॥ १४ ॥ एवं ‘मौनं’ उपासनारूपज्ञानं ‘अमौनं’ अपरोक्षज्ञानं च निर्विद्याथ ब्राह्मणो जीवन्मुक्तो भवति तथोच्यते ‘सः’ जीवन्मुक्तो येन केन सता वा स्यादसता वा प्रकारेण कर्माचरणेन ‘स्यात्’ वर्तेत, ‘तेन’ यथेष्टाचरणेन ‘ईदृश एव’ ज्ञानफलमोक्षं प्राप्त एव भवति । न ताव ता तस्य मोक्ष हानिरिति । यद्यपि बृहद्भाष्ये ‘ब्राह्मणो’ मुक्तो भवती त्यर्थः । ‘सः’ मुक्तो येन केनापि वर्तयन् ‘ईदृश एव’ परमात्मनः स काशादानन्दभिक्षुक एव, न कदाचित्स्वतन्त्रो भवतीति ब्राह्मणशब्दः परममुक्तपरतया येन केनेत्येतन्निमित्तपरतया च व्याख्यातः । तथा ऽपि तत्रैव प्रथमब्राह्मणो मुक्तो द्वितीयो योग्य उच्यते । अपरोक्षविन्मुक्तयोस्तु तार्तीयेनोभयोर्ग्रहः ॥ इति प्रमाणोदाहरणेन अथमुनिरित्यस्यानन्तरं अध्याहारं विनैव ब्राह्म णपदानुषङ्गेण श्रुतिव्याख्यानायापरोक्षज्ञानिपरत्वस्याप्युक्तत्वादविरो धः । न च प्रमेयदीपिकायां बलेन युतं बालं तस्य भावो बाल्यमित्या शयेन युक्तिबलोपेतत्वं बाल्यं, आगमज्ञत्वं पाण्डित्यं, ‘अथ मुनिः’ मननशीलो भवतीत्यर्थोक्तेर्विरोध इति वाच्यम् । गीताभाष्ये ‘मौनं मननशीलत्वम्’ इत्यस्यार्थे अस्याश्श्रुतेरुदाहृतत्वात् तदानुकूल्याय त था व्याख्यानेऽप्यस्य प्रकारान्तरत्वसम्भवात् ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ सूत्रं पठति—स्तु तय इति । अत्र ‘नाविशेषात्’ इत्यतः विपरिणामेन नाविशेष इत्य स्यावृत्तिं ‘परामर्शम्’ इत्यतः अचोदनेत्यस्याकर्षणं च अभिप्रेत्य सूत्रं व्याचष्टे—न विधिरिति । न यथेष्टाचारविधिरित्यर्थः । ‘केन स्याद्येन स्यात्’ इति वाक्यमित्यस्ति । यत इति शेषः । न विधिरि त्यस्यातो न विध्यनुपपत्तिदोष इत्युपस्कृतेनान्वयः । तस्य च अतो ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्नाविशेषः, किन्त्वस्त्येव विशेष इति परमसा ध्येनान्वयः । तर्हि ‘येन स्यात्’ इति किमर्थमुच्यत इत्यतः तत्सार्थ क्यकथनपरतया स्तुतयेऽनुमतिर्वैत्येतद्योजयति—ज्ञानीति । ज्ञानीत्य तः प्राक् किञ्चिदितिशेषः । स्तुतिः सामर्थ्यप्रकटनम् । तथा च यथा