पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९४४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ]

त्वनिवृत्त्यर्था इति चेन्न, 'त्रेधा हि ज्ञानिनो ह वाव भवन्ति विधिनियता अनियताः स्वेच्छानियता इति । विधिनियता मनुष्या अनियता हि देवा ब्रह्मैव स्वे- च्छानियत इति' गोपवनश्रुतौ विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥ ( १७ ) सू-ॐ ॥ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॥ ॐ ॥ २४ ॥

---

इत्यादयो व्यपदेशा इति शेषः । पारिप्लवार्था इत्यस्य प्लु गतावित्युक्तेः परिप्लवोऽव्यवस्था तत्सम्बन्धिनः पारिप्लवाः अव्यवस्थिताः ते च तेऽ र्था इति विग्रहमभिप्रेत्य तत्पदं व्याख्याति-स्थिरत्वेति। स्थिरत्वस्य निवृत्तिरभावोऽस्थिरत्वं तदेषां ते स्थिरत्वनिवृत्तयः अस्थिरा इति या वत् । तेऽर्था येषां ते तथोक्ताः चञ्चलार्थका इत्यर्थः । अर्थचाञ्चल्यं च बुद्धिरूपमेवेति ध्येयम् । आदिपदेन 'कामचाराः' इत्यादेर्ग्रहणम् । अयमाशयः-' स ब्राह्मणः' इति वाक्यं तावत्सर्वज्ञानिसाधारणमतो मनुष्यादिषु सर्वेषु स्तुतये भवतीति तत्त्वप्रदीपोक्तेः स्तुतिपक्षस्य ज्ञा- निसाधारण्यानाविरुद्धत्वेऽपि नियमेन सर्वधर्माचरणानुष्ठेयानां मध्ये कामचारानुज्ञानस्वेच्छाचरणरूपप्रकारत्रयस्य एकधर्म्यगतत्वेन वि- रुद्धत्वात्तद्व्यपदेशानामपि विरुद्धत्वम् । एवं च यदा विरुद्धधर्मप्रति- पादकानेकवाक्यानामेव न यथार्थबोधकत्वं तदा सुतरामेकस्य 'येन स्यात्' इति वाक्यस्य तदभावो वस्तुनि विकल्पाद्योगादिति । सूत्रे प- रिहारांशं व्याचष्टे-नेति । उक्तं नेत्यर्थः । कुतो नेत्यतो-विशेषितत्वा- दित्युकम् । तस्य ज्ञानिनां मनुष्यदेवचतुर्मुखभेदेनानेकप्रकारत्वादि- त्यर्थमुपेत्य तस्यासिद्धिपरिहाराय श्रुतिपरतयाऽपि तमंशं व्याचष्टे- त्रेधा हीति । विशेषितत्वादिति । विशेषितत्वोक्तेरित्यर्थः । नासिद्धि- रिति वाक्यशेषः । श्रुतौ 'हिः' प्रसिद्धौ । वावेत्यवधारणे । त्रैविध्यमेव दर्शयति-विधिनियता इति । विधिबन्धवर्जितत्वेन कामत एव निय- मेन विहिताचरणवन्त इत्यर्थः । 'अनियताः' अनुष्ठेयानां मध्ये काम- चारानुज्ञावन्तः 'स्वेच्छानियताः' स्वेच्छाचरणविधिनियता इत्यर्थः । इति त्रेधेत्यन्वयः । त्रीन् क्रमेण निर्दिशति-विधीति ॥ ( १७) ननु ज्ञानिनामेकप्रकारत्वोक्त्या कथं विरोधपरिहारो जात इत्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम्-तथा चेति ॥ अत्रैकवाक्येति भावप्रधा- नो निर्देशः । समग्रसूत्रस्य चावृत्त्तिरित्याशयेन सूत्रं व्याचष्टे--एवं