रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

५६	रघुवंशमहाकाव्ये

बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णमागस्कृतमस्पृशद्भिः ।
राजा स्वतेजोभिरदह्यतान्तर्भोगीव मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युः राजा मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः इव अभ्यर्णम् आगस्कृतम् अस्पृशद्भिः स्वतेजोभिः अन्तः अदह्यत ।

बाहुप्रतिष्टम्भेति । बाह्वोः प्रतिष्टम्भेन प्रतिबन्धेन । ‘प्रतिबन्धः प्रतिष्टम्भः’ इत्यमरः । विवृद्धमन्युः प्रवृद्धरोषो राजा । मन्त्रौषधिभ्यां रुद्धवीर्यः प्रतिबद्धशक्ति-र्भोगी सर्प इव ‘भोगी राजभुजङ्गयोः’ इति शाश्वतः । अभ्यर्णमन्तिकम् । ‘उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यग्रा अप्यमितोऽव्ययम्’ इत्यमरः । आगस्कृतमपराधकारिणम-स्पृशद्भिः । स्वतेजोभिरन्तरदह्यत । ‘अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि’ इति यादवः ।

भाषाथं—हाथ के चिपक जाने से बढ़े हुए क्रोधवाले राजा, मन्त्र और औषध से रुद्ध तेजवाले सांप के समान सामने खड़े हुए अपराधी सिंहको छूने की सामर्थ्य न रखते हुए अपने तेज से भीतर ही भीतर जलने लगे ॥ ३२ ॥

तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् ।
विस्माययन्विस्मितमात्मवृत्तौ सिंहोरुसत्त्वं निजगाद सिंहः ॥ ३३ ॥

अन्वयः—निगृहीतधेनुः सिंहः आर्यगृह्यं मनुवंशकेतुं सिंहोरुसत्त्वम् आत्मवृत्तौ विस्मितं तं मनुष्यवाचा विस्माययन्, निजगाद ।

तमिति । निगृहीता पीडिता धेनुर्येन स सिंहः आर्याणां सतां गृह्यं पक्ष्यम् ‘पदात्स्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च’ इति क्व्वप् । मनुवंशस्य केतुं चिह्नं केतुवद्व्यावर्त्तकम् । सिंह इवोरुसत्वो महाबलस्तम् । आत्मनो वृत्तौ बाहुस्तम्भरूपे व्यापारेऽ-भूतपूर्वत्वाद्विस्मितम् । कर्त्तरि क्तः । तं दिलीपं मनुष्यवाचा करणेन पुनर्विस्माय-यन्विस्मयमाश्चर्यं प्रापयन्निजगाद । ‘स्मिङ् ईषद्वसने’ इति धातोर्णिचि वृद्धा-वायादेशे शतृप्रत्यये च सति विस्माययन्निति रूपं सिद्धम् । ‘विस्मापयन्’ इति पाठे पुगागममात्रं वक्तव्यम् । तच्च ‘नित्यं स्मयतेः’ इति हेतुभयविवक्षायामेवेति ‘भीस्म्योर्हेतुभये’ इत्यात्मनेपदे ‘विस्मापयमानः’ इति स्यात् । तस्मान्मनुष्यवाचा विस्माययन्निति रूपं सिद्धम् । करणविवक्षायां न कश्चिद्दोषः ।

भाषार्थं—नन्दिनी पर आक्रमण करने वाले सिंह ने उस सत्पक्षपाती, मनु वंश के भूषण, शेर के समान पराक्रमी अपने हाथ के व्यापार में चकित हुए राजा दिलीप को मनुष्य की बोली से और भी चकित करते हुए कहा ॥ ३३ ॥