रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

चतुर्थः सर्गः १३५

चकम्प इति । तस्मिन् रघौ । तीर्णा लोहित्या नाम नदी येन तस्मिंस्तीर्णलोहित्ये सति । प्राग्ज्योतिषाणां जनपदानामीश्वरः, तस्य रघोर्गजानामालनतां प्राप्तैः कालागुरुद्रुमैः कृष्णागुरुवृक्षैः सह चकम्पे कम्पितवान् ।

**भावार्थ—**उस रघु के लौहित्यनद के पार उतर जाने पर प्राग्ज्योतिष (आसाम) के राजा रघु के हाथियों की सीकरों के बांधने के लिए स्तम्भभूत काले अगर के वृक्षों के साथ काँप गये ॥ ८१ ॥

न प्रसेहे स रुद्धार्कमधारावर्षदुर्दिनम् ।
रथवर्त्मरजोऽप्यस्य कुत एव पताकिनीम् ॥ ८२ ॥

**अन्वयः—**स रुद्धार्कम् अधारावर्षदुर्दिनम् अस्य रथवर्त्मरजः अपि न प्रसेहे, कुतः एव पताकिनीम् ।

नेति । स प्राग्ज्योतिषेश्वरो रुद्धार्कम़ावृतसूर्यम् । अधारावर्षं च तद् दुर्दिनं धारावृष्टिं बिना दुर्दिनीभूतम् । अस्य रघो रथवर्त्मरजोऽपि न प्रसेहे । पताकिनीं सेनां तु कुत एव प्रसेहे । न कुतोऽपीत्यर्थः ।

**भावार्थ—**वे आसाम के राजा सूर्य को ढँक देने वाले वर्षा के बिना मेघावृत दिन के समान रघु के रथ की धूलि को भी न सह सके फिर सेना को कैसे सह सकते ॥ ८२ ॥

तमेशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् ।
भेजे भिन्नकटैर्नागैरन्यानुपरुरोध यैः ॥ ८३ ॥

**अन्वयः—**कामरूपाणाम् ईशः अत्याखण्डलविक्रमं तं भिन्नकटैः नागैः, यैः अन्यान् उपरुरोध, भेजे ।

तमिति । कामरूपाणां नाम देशानामीशोऽत्याखण्डलविक्रममतीन्द्रपराक्रमं तं रघुम् । भिन्नाः स्रवन्मदाः कटा गण्डा येषां तैर्नागैर्गजैः साधनैर्भेजे नागान्दत्वा शरणङ्गत इत्यर्थः । कीदृशैर्नागैः । यैरन्यान्रघुव्यतिरिक्तनृपानुपरुरोध । शूराणामपि शूरो रघुरिति भावः ।

**भावार्थ—**कामरूप देश के राजा ने इन्द्र से भी अधिक पराक्रमी उस रघु की मदस्रावी हाथियों की भेंट से सेवा की, जिनसे अन्य आक्रमणकारियोंको रोका था ।

कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् ।
रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ॥ ८४ ॥

**अन्वयः—**कामरूपेश्वरः हेमपीठाधिदेवतां तस्य पादयोश्छायां रत्नपुष्पोपहारेणानर्च ।