रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 210, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चमः सर्गः १५१
**अन्वयः—**तस्य देवी ब्राह्मे मुहूर्ते किल कुमारकल्पम् कुमारम् सुषुवे, अतः पिता ब्रह्मणः एव नाम्ना तम् आत्मजन्मानम् अजम् चकार ।
ब्राह्म इति । तस्य रघोर्देवी महिषी ब्राह्मे ब्रह्मदेवताकेऽभिजित्नामके मुहूर्ते किलेषदसमाप्तं कुमारं कुमारकल्पं स्कन्दसदृशम् । कुमारं पुत्रं सुषुवे । अतो ब्राह्ममुहूर्तोत्पन्नत्वात्पिता रघुर्ब्रह्मणो विधेरेव नाम्ना तमात्मजन्मानं पुत्रमजमज-नामकं चकार ।
**भाषार्थ—**रघु की रानी ने ब्राह्म मुहूर्त में कार्तिकेय के समान पुत्र उत्पन्न किया। इसलिए पिता रघु ने ब्रह्मा के ही नाम से उस पुत्र का नाम अज रखा ॥ ३६ ॥
रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम् ।
न कारणात्स्वाद्विभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् ॥ ३७ ॥
**अन्वयः—**ओजस्वि रूपम् तत् एव, वीर्यम् तत् एव, नैसर्गिकम् उन्नतत्वम् तत् एव आसीत्, कुमारः प्रदीपात् प्रवर्तितः दीपः इव स्वात् कारणात् न विभिदे ।
रूपमिति । ओजस्वि तेजस्वि बलिष्ठं वा । रूपं वपुः तदेव पैतृकमेव वीर्यं शौर्यं तदेव । नैसर्गिकं स्वाभाविकमुन्नतत्वं तदेव । कुमारो बालकः । प्रदीपात् स्वोत्पादकदीपादिव । स्वात्स्वकीयात् । कारणाज्जनकान्न बिभिदे भिन्नो नाभूत्।
**भाषार्थ—**कुमार अज का वही पितृ तुल्य तेजोयुक्त रूप वही पराक्रम वही स्वाभाविक ऊँचाई थी जैसे एक दीपक से जलाया गया दूसरा दीपक उससे भिन्न नहीं होता वैसे ही अपने पिता से अज भिन्न नहीं थे ॥ ३७ ॥
उपात्तविद्यं विधिवद् गुरुभ्यस्तं यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् ।
श्रीः साभिलाषाऽपि गुरोरनुज्ञां धीरेव कन्या पितुराचकाङ्क्ष ॥ ३८ ॥
**अन्वयः—**गुरुभ्यः विधिवत् उपात्तविद्यम् यौवनोद्भेदविशेषकान्तम् तम् प्रति साभिलाषा अपि श्रीः धीरा कन्या पितुः इव गुरोः अनुज्ञाम् आचकाङ्क्ष ।
उपात्तेति । गुरुभ्यो विधिवद्यथाशास्त्रमुपात्तविद्यं लब्धविद्यम् । यौवनस्यो-द्भेद्यादाविर्भावाद्धेतोर्विशेषेण कान्तं सौम्यं तमजं प्रति साभिलाषाऽपि श्रीः धीरा स्थिरोन्नतचित्ता । कन्या पितुरिव । गुरोरनुज्ञामाचकाङ्क्षेयेष । यौवराज्यार्होऽ-भूदित्यर्थः ।
**भाषार्थ—**विधिवत् विद्याध्ययन के बाद युवा अवस्था से अत्यन्त सुन्दर उस अज को वरण करने में राजलक्ष्मी रघु की आज्ञा की प्रतीक्षा कर रही थी जैसे कोई कन्या अभिलषित वर के प्रति पिता की आज्ञा की प्रतीक्षा करती हो ।