रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

५४० रघुवंशमहाकाव्ये

अथेति । अथ रघुरात्मजं पुत्रमात्मवत्तया निर्विकारमनस्कतयेत्यर्थः । “उदयादिष्वविकृतिमंनसः सत्त्वमुच्यते । आत्मवान्सत्त्ववानुक्तः” इत्युत्पलमालायाम् । प्रकृतिष्वमात्यादिषु प्रतिष्ठितं रूढमूलं वीक्ष्य ज्ञात्वा विनाशो धर्मो येषां तेषु विनाशधर्मसु अनित्येष्वित्यर्थः । “धर्मादनिच्केवलात्” इत्यनिच्प्रत्ययः समासान्तः । त्रिदिवस्थेषु स्वर्गस्थेष्वपि विषयेषु शब्दादिषु निःस्पृहो निर्गतेच्छोऽभवत् ।

भावार्थ—जब महाराज रघु ने देखा कि मेरे पुत्र अज विकारहीन भाव से प्रजाओं में स्थिर हो गये हैं तब वे विनश्वर स्वर्गीय विषयों से भी निस्पृह हो गये ॥ १० ॥

गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः ।
पदवीं तरुवल्कवाससां प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ॥ ११ ॥

अन्वयः—दिलीपवंशजाः परिणामे गुणवत्सुतरोपितश्रियः प्रयताः सन्तः तरुवल्कवाससां संयमिनां पदवीं प्रपेदिरे ।

गुणवदिति । दिलीपवंशजाः परिणामे वार्धके गुणवत्सुतेषु रोपितश्रियः स्थापितलक्ष्मीकाः प्रयताश्च सन्तः तरुवल्कान्येव वासांसि येषां तेषां संयमिनां यतीनां पदवीं प्रपेदिरे यस्मात्तस्मादस्यापीदमुचितमित्यर्थः ।

भावार्थ—राजा दिलीप के वंशज वृद्धावस्था में अपने योग्य पुत्र को राज्य का भार सौंप कर नियमपूर्वक वल्कल वस्त्रधारी मुनियों के मार्ग का अनुसरण करते हैं । इस लिए रघु का विषयों से निस्पृह हो जाना उचित ही था ॥ ११ ॥

कुलधर्मश्चायमेवेत्याह—

तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः ।
पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः ॥ १२ ॥

अन्वयः—सुतः अरण्यसमाश्रयोन्मुखं पितरं तं वेष्टनशोभिना शिरसा पादयोः प्रणिपत्य आत्मनः अपरित्योगं अयाचत ।

तमिति । अरण्यसमाश्रयोन्मुखं वनवासोद्युक्तम् । अत्र मनुः “गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः । सापत्यो निरपत्यो वा तदारण्यं समाश्रयेत् ॥” पितरं तं रघुं सुतोऽजः वेष्टनशोभिनोष्णीषमनोहरेण शिरसा पादयोः प्रणिपत्य आत्मनोऽपरित्यागमयाचत । मां पिरत्यज्य न गन्तव्यमिति प्रार्थितवानित्यर्थः ।

भाषार्थ—वन को जाने के लिये उद्यत अपने पिता रघु से पुत्र अज ने राजमुकुट से सुशोभित अपना मस्तक नवाकर प्रार्थना की कि आप मुझे छोड़ कर वन में न जाइए ॥ १२ ॥