रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

२६८	रघुवंशमहाकाव्ये

आपको इस शोक में धीरज ही बंधा सके हैं अतः मेरे द्वारा आपके पास यह सन्देश भेजा है ॥ ७६ ॥

मयि तस्य सुवृत्त ! वर्तते लघुसन्देशपदा सरस्वती ।
शृणु विश्रुतसत्त्वसार ! तां हृदि चैनामुपधातुमर्हसि ॥ ७७ ॥

अन्वयः— हे सुवृत्त ! लघुसन्देशपदा तस्य सरस्वती मयि वर्तते विश्रुत सत्त्वसार ! तां शृणु एनां च त्वम् हृदि उपधातुम् अर्हसि ।

मयीति । हे सुवृत्त सदाचार ! सदिश्यत इति संदेशः संदेष्टव्यार्थः तस्य पदानि वाचकानि लघूनि संक्षिप्तानि यस्यां सा लघुसन्देशपदा । तस्य मुने सरस्वती वाङ्मयि वर्तते । हे विश्रुतसत्त्वसार प्रख्यातधैर्यातिशय ! तां सरस्वतीं शृणु एनां वाचं हृद्युपधातुं धर्तुं चार्हसि ।

भाषार्थ— हे सदाचारसम्पन्न प्रसिद्ध पराक्रमशाली महाराज अज ! उन्होंने मेरे द्वारा थोड़े शब्दों में जो सन्देश भेजा है उसे आप सुनें और हृदय में धारण करें ॥ ७७ ॥

पुरुषस्य पदेष्वजन्मनः समतीतं च भवच्च भावि च ।
स हि निष्प्रतिघेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति ॥ ७८ ॥

अन्वयः— हि अजन्मनः पुरुषस्य पदेषु समतीतं च भवत च भावि च इति त्रितयं सः निष्प्रतिघेन चक्षुषा पश्यति ।

पुरुषस्येति । अजन्मनः पुरुषस्य पुराणपुरुषस्य भगवतस्त्रिविक्रमस्य पदेषु विक्रमेषु त्रिभुवनेष्वपीत्यर्थः । समतीतं भूतं च भवद्वर्तमानं च भावि भविष्यच्चेति त्रितयं स मुनिर्निष्प्रतिघेनाप्रतिबन्धेन ज्ञानमयेन चक्षुषा ज्ञानदृष्ट्या पश्चात् हि अतस्तदुक्तिषु न संशयितव्यमित्यर्थः । ( लोकत्रये कालत्रयस्य वार्ता गुरुर्वसिष्ठो जानातीति भावः ) ।

भाषार्थ— अजन्मा पुराणपुरुष वामन भगवान् के तीन पैरों से नपे त्रिलोक में स्थित भूत, भविष्य और वर्तमान की सभी बातों को वे प्रतिबन्धरहित ज्ञान के नेत्रों से देखते हैं । इसलिए विश्वास करके उनके सन्देश को आप सुनें ॥७८॥

चरतः किल दुश्चरं तपस्तृणबिन्दोः परिशङ्कितः पुरा ।
प्रजिघाय समाधिभेदिनीं हरिरस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम् ॥ ७९ ॥

अन्वयः— पुरा किल दुश्चरं तपः चरत तृणबिन्दोः परिशंकितः हरिः समाधिभेदिनीं हरि सुराङ्गनाम् अस्मै प्रजिघाय ।

चरत इति । पुरा किल दुश्चरं तीव्रम् तपश्चरतस्तृणबिन्दोस्तृणबिन्दुनामका-