भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 350, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 350

नवमः सर्गः २९१

किंशुकः पर्णः' इत्यमरः । उपहितं दत्तं मुकुलं जालं कुड्मलसंहतिः मदेन यापित- लज्जयाऽपसारित्रपया प्रमदया प्रणयिनि प्रियतमं उपहितं नखक्षतमेव मण्डनं तदिव अशोभत ।

**भावार्थ—**वसन्त के आने से पलाश के वृक्षों में कलियां निकल आयीं, वे ऐसी जान पड़ती थीं मानों काम के आवेश में लाज को छोड़कर किसी कामिनी ने अपने प्रियतम के शरीर पर नखक्षत कर दिये हों ॥ ३१ ॥

व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलम् ।
न खलु तावदशेषमपोहितुं रविरलं विरलं कृतवान्हिमम् ॥ ३२ ॥

**अन्वयः—**रविः व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलं हिमं तावत् अशेषं अपोहितं अलं न खलु ( किन्तु ) विरलं कृतवान् ।

व्रणेति । व्रणैर्दन्तक्षतैर्गुरुभिर्दुर्धरैः प्रमदानांघरैरखरोष्ठैर्दुःसहं हिमस्यावग्रहा- करत्वादसह्यं जघनेषु निर्विषयीकृता निरवकाशीकृता मेखला येन तत् शैत्या- त्याजितमेखलमित्यर्थः । एवंभूतं हिमं रविस्तावद्यावसन्तादशेषं निःशेषं यथा तथाऽपोहितुं निरसितुं नालं खलु न शक्तो हि किंतु विरलं कृतवांस्तनूचकार ।

**भावार्थ—**जिसकी शीतलता के कारण स्त्रियों ने अपनी कमर से करधनियों को उतार दिया था और जिसमें पतियों के दन्तक्षत से स्त्रियों के ओठ दुखा रहे थे, ऐसे हिम को यद्यपि सूर्य बिल्कुल नहीं हटा सके किन्तु कम अवश्य कर दिये ॥ ३२ ॥

अभिनयान्परिचेतुमिवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा ।
अमदयत्सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजितामपि ॥ ३३ ॥

**अन्वयः—**अभिनयान् परिचेतुम् उद्यता इव स्थिता मलयमारुतकम्पितपल्लवा सकलिका ये सहकारलता कलिकामजिताम् अपि मनः अमदयत् ।

अभिनयानिति । अत्र चूतलताया नर्तकीसमाधिरभिधीयते । अभिनयानर्थव्य- अकाङ्गव्यापारान् । 'व्यङ्गकाभिनयौ समौ' इत्यमरः । परिचेतुमभ्यसितुमुद्यतेवं कुतः मलयमारुतेन कम्पितपल्लवा पल्लवशब्देन हस्तो गम्यते । सकलिका सकोरका । 'कलिका कोरकः पुमान्' इत्यमरः । सहकारलता कलिः कलहो द्वेष उच्यते । 'काल स्यात्कलहे शूरे कलिरन्त्ययुगे युधि' इति विश्वः । कामो रागः तज्जितामपि जितरागद्वेषाणामपीत्यर्थः । मनोऽमदयत् ।

**भावार्थ—**नयी मञ्जरी से युक्त आम की डालियां मलयाचल की वायु से कांप उठीं, मानों उन्होंने अभिनय सीखना आरम्भ कर दिया हो, उन्हें देखकर