भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 356, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 356

नवमः सर्गः २९७

अन्वयः—अलिब्रजाः धनुर्भृतः मदनस्य ध्वजपटम् ऋतुश्रियः छविकरं मुखचूर्णं सपवनोपवनोत्थितम् कुसुमकेसररेणुम् अन्वयुः ।

ध्वजेति । अलिब्रजाः षट्पदनिवहा धनुर्भृतो धानुष्कस्य मदनस्य कामस्य ध्वजपटं पताकाभूतम् ऋतुश्रियो वसन्तलक्ष्म्याश्छविकरं शोभाकारं मुखचूर्णं मुखालंकारचूर्णभूतम् । 'चूर्णानि वासयोगाः स्युः' इत्यमरः । सपवनोपवनोत्थितं सपवनं पवनेन सहितं यदुपवनं यस्मिन्नुत्थितं कुसुमानां केसरेषु किञ्जल्केषु यो रेणुस्तम् । अन्वयुरन्वगच्छन् । यातेर्लङ् ।

भाषार्थ—भ्रमरों के झुण्ड उपवन में हवा से उड़नेवाले कुसुम पराग के पीछे-पीछे उनके गन्ध से लुब्ध होकर उड़ चले, हवा से उड़ता हुआ वह पराग ऐसा मालूम पड़ता था मानो धनुर्धारी कामदेव का झण्डा हो या वसन्त लक्ष्मी के मुख पर लगाने का अंगार चूर्ण हो ॥ ४५ ॥

अनुभवन्नवदोलमृतूत्सवं पटुरपि प्रियकण्ठजिघृक्षया ।
अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जलतामबलाजनः ॥ ४६ ॥

अन्वयः—नवदोलम् ऋतूत्सवम् अनुभवन् अबलाजनः पटुः अपि प्रियकण्ठ-जिघृक्षया, आसनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जलताम् अनयत् ।

अनुभवन्निति । नवा दोला प्रेङ्खा यस्मिंस्तं नवदोलमृतूत्सवं वसन्तोत्सवमनुभवन्नबलाजनः पटुरपि निपुणोऽपि प्रियकण्ठस्य जिघृक्षया ग्रहीतुमालिङ्गितुमिच्छयाऽऽसनरज्जुपरिग्रहे पीठरज्जुग्रहणे भुजलतां बाहुलतां जलतां शैथिल्यं डलयोरभेदः "यमकश्लेषचित्रे तु बवयोडर्लयोर्न भित्" इति । अनयत् । दोलाक्रीडासु पतनभयनाटितकेन प्रियकण्ठमाश्लिष्यदित्यर्थः ।

भाषार्थ—वसन्तऋतु में नये फूलों के आनन्द का अनुभव करने वाली स्त्रियों ने चतुर होते हुए भी अपने प्रियतमों के आलिंगन की इच्छा से झूले की डोरी पकड़ने वाले हाथों को ढीला कर दिया ताकि हाथ छूटने पर हमारे प्रियतम हमें थाम ही लेंगे । इस प्रकार उनके गले लग जायेंगी । या गिरने के बहाने झूले की रस्सी को पकड़ने को ढीलाकर पति के गले का स्वयं आलिंगन कर लिया । ४६ ॥

त्यजत मानमलं बत विग्रहैर्न पुनरेति गतं चतुरं वयः ।
परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः ॥ ४७ ॥

अन्वयः—बत 'अङ्गनाः मानं त्यजत, विग्रहैः अलं, गतं चतुरं वयः पुनः न एति' इति स्मरमते परभृताभिः निवेदिते सति इव वधूजनः रमतेस्म ।

त्यजतेति । बतेत्यामन्त्रणे 'खेदामुकम्पासंतोषविस्मयामन्त्रणे बत' इत्यमरः ।