रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 359, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें३०० रघुवंशमहाकाव्ये
भाषार्थ—राजा दशरथ के केशों में वनमाला गूंथी हुई थी और वे वृक्षों के पत्तों के समान गहरे रंग का कवच पहने हुए थे घोड़ों के वेग से चलने के कारण उनके कानों के कुण्डल भी हिल रहे थे, इस वेष में चलते-चलते वे उस वनस्थली में जा पहुँचे जहां रुरु जाति के मृग घूमा करते थे ॥ ५१ ॥
तनुलताविनिवेशितविग्रहा भ्रमरसङ्क्रमितेक्षणवृत्तयः । ददृशुरध्वनि तं वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोसलम् ॥ ५२ ॥
अन्वयः—तनुलताविनिवेशितविग्रहाः भ्रमरसंक्रमितेक्षणवृत्तयः वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोसलं तम् अध्वनि ददृशुः ।
तन्विति । तनुषु लतासु विनिवेशितविग्रहा संक्रामितदेहाः भ्रमरेषु संक्रमिता ईक्षणवृत्तयो दृग्व्यापारा यासां ता वनदेवताः सुनयनं सुलोचनं नयेन नीत्यानन्दितास्तोषिताः कोसला येन तं दशरथमध्वनि ददृशुः । प्रसन्नपावनतया तं देवता अपि गूढवृत्त्या ददृशुरित्यर्थः ।
भाषार्थ—सूक्ष्म लताओं में शरीर की ओर भ्रमरों में नेत्र व्यापार को संक्रमित करनेवाली वनदेवताओं ने भी उन सुन्दर नेत्रवाले कोसल की प्रजाओं को सदा सुख पहुँचाने वाले राजा दशरथ को मार्ग में देखा ॥ ५२ ॥
श्वगणिवागुरिकैः प्रथमास्थितं व्यपगतानलदस्यु विवेश सः । स्थिरतुरङ्गमभूमिनिपानवन्मृगवयोगवयोपचितं वनम् ॥ ५३ ॥
अन्वयः—सः श्वगणिवागुरिकैः प्रथमास्थितं व्यपगतानलदस्युः स्थिरतुरङ्गभूमिः निपानवत् मृगवयोगवयोपचितं वनं विवेश ।
श्वगणीति । स दशरथः शुनां गण, स एषामस्तीति श्वगणिनः श्वग्राहिणः तैः वागुरा मृगबन्धनरज्जुः । 'वागुरा मृगबन्धनी' इत्यमरः तथा चरन्तीति वागुरिका जालिकाः । "चरति" इति ठक्प्रत्ययः । 'द्वौ वागुरिकजालिकौ' इत्यमरः । तैश्च प्रथममास्थितमधिष्ठितं व्यपगता अनला दावाग्नयो दस्यवस्तस्कराश्च यस्मात्तथोक्तम् । 'दस्युतस्करमोषकः' इत्यमरः । "कारयेद्भवनशोधनमादौ मातुरन्तिकमपि प्रविविक्षुः । आप्तशस्त्रचनुगतः प्रविशेदद्वा संकटे च गहने च तिष्ठेत्" इति कामन्दकः । स्थिरा दृढाः पङ्कादिरहिता तुरङ्गमयोग्या भूमिर्यस्य तत् । निपानवदाहावयुक्तम् । 'अहावस्तुनिपानं स्यादुपकूपजलाशये' इत्यमरः । मृगैर्हरिणादिभिर्वयोभिः पक्षिभिर्गवयैर्गोहसदृशैररण्यपशुविशेषैश्चोपचितं समृद्धं वनं विवेश प्रविष्टवान् ।
भाषार्थ—वे राजा दशरथ उस वन में पहुँचे जहाँ पहले से ही जाल और शिकारी कुत्ते लेकर उनके सेवक पहुँच चुके थे, वहाँ न तो अग्नि का भय था न