रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 394, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंदशमः सर्गः । ३३५
वैमानिका इति। मरुतां देवानां यद्वा वायूनां पथि व्योम्नि वैमानिका विमानैश्चरन्तः। “चरति” इति ठक्प्रत्ययः। मेघावरणतत्परा रावणभयान्मेघेष्वन्तर्द्धानतत्पराः पुण्यकृतः सुकृतिनः पुष्पकालोकेन यदृच्छया रावणविमानदर्शनेन यः सङ्क्षोभो भयचकितं तं त्यजन्तु। ‘संक्षोभो भयचकितम्’ इति शब्दार्णवः।
भाषार्थ—अब आप लोग निर्भय होकर अपने-अपने विमानों पर चढ़कर आकाश में घूमिये और रावण के पुष्पक विमान को देखकर डर के मारे बादलों में छिपना छोड़ दीजिए॥ ४६ ॥
मोक्ष्यध्वे स्वर्गवन्दीनां वेणीबन्धानदूषितान्। शापयन्त्रितपौ Must beware of scanning typo: शापयन्त्रितपौलस्त्यबलात्कारकचग्रहैः॥ ४७ ॥
अन्वयः—(यूयम्) शापयन्त्रितपौलस्त्यबलात्कारकचग्रहैः, अदूषितान् स्वर्गवन्दीनां वेणीबन्धान् मोक्ष्यध्वे।
मोक्ष्यध्व इति। हे देवाः ! यूयं शापेन नल Falcon-typo? नलकूबरशापेन यन्त्रिताः प्रतिबद्धाः पौलस्त्यस्य रावणस्य बलात्कारेण ये कचग्रहाः केशाकर्षास्तैरदूषिताननुपहतान्स्वर्गवन्दीनां हृतस्वर्गाङ्गनानां वेणीबन्धान्मोक्ष्यध्वे। पुरा किला नलकूबरेणात्मानमभिसरन्त्या रम्भया बलात्कारेण सम्भोगात्क्रुद्धेन दुरात्मा रावणः शप्तः स्त्रीणां बलाद्ग्रहणे मूर्धा ते शतधा भविष्यतीति भारतीया कथानुसंधेया।
भाषार्थ—रावण ने स्वर्ग की जिन स्त्रियों को अपने यहाँ बन्दी बना लिया है उनके जूड़ों को नलकूबर के शाप के डर से उसने अभी हाथ से भी तो नहीं स्पर्श किया है, अब आपलोग ही उन बन्दी स्त्रियों के जूड़े अपने हाथों से खोलेंगे॥४७॥
रावणावग्रहक्लान्तमिति वागमृतेन सः। अभिवृष्य मरुत्सस्यं कृष्णमेघस्तिरोदधे ॥ ४८ ॥
अन्वयः—सः कृष्णमेघः रावणावग्रहक्लान्तं मरुत्सस्यम् इति वागमृतेन अभिवृष्य तिरोदधे।
रावणेति। स कृष्णो विष्णुः स एव मेघो नीलमेघश्च विश्रवसोऽपत्यं पुमानिति विग्रहे रावणो। विश्रवःशब्दः च्छिद्वादित्वादणि ‘विश्रवसः विश्रवणरवणौ’ इत्यन्तर्गणसूत्रेण विश्रवःशब्दस्य वृत्तिविषये रावणादेशे रावण इति सिद्धम्। स एवावग्रहो वर्षप्रतिबन्धः तेन क्लान्तं म्लानं मरुतो देवा एव सस्यं तत् इत्थएवंरूपेण वागमृतेन वाक्सलिलेन। ‘अमृतं यज्ञशेषे स्यात्पीयूषे सलिलेऽमृतम्’ इति विश्वः। अभिवृष्याभिषिच्य तिरोदधेऽन्तर्दधे।
भाषार्थ—इस प्रकार भगवान् विष्णुरूपी नील मेघ रावणरूपी वृष्टि के