रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

दशमः सर्गः [१३१]

ते बहुज्ञस्य चित्तज्ञे पत्न्यौ पत्युर्महीक्षितः । चरोरर्धार्धभागाभ्यां तामयोजयतामुभे ॥ ५६ ॥

अन्वयः— बहुज्ञस्य महीक्षितः चित्तज्ञे ते उभे पत्न्यौ चरोः अर्धार्धभागाभ्यां ताम् अयोजयताम् ।

ते इति । बहुज्ञस्य सर्वज्ञस्य उचितज्ञस्येत्यर्थः । पत्युर्महीक्षितः क्षितीश्वरस्य विशेषणत्रयेण राज्ञोऽनुसरणीयतामाह—चित्तज्ञे अभिप्रायज्ञे ते उभे पत्न्यौ कौसल्या-कैकेय्यौ चरोर्धार्धभागौ समभागौ तयोरर्धौ तौ च तौ भागौ चेत्यर्ध-भागावेकदेशौ ताभ्यामर्धार्धभागाभ्याम् । 'पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके' इत्यमरः । तां सुमित्रामयोजयतां युक्तां चक्रतुः । अयं च विभागो न रामायणसंवादी तत्र चरोरर्धं कोसल्यायै अवशिष्टार्धं कैकेय्यै शिष्टं सुमित्रायै इत्यभिधानात् किंतु पुराणान्तरसंवादो द्रष्टव्यः । उक्तं च नारसिंहे—'ते पिण्डप्राशने काले सुमित्रायै महीपतेः । पिण्डाभ्यामल्पमल्पं तु स्वभगिन्यै प्रयच्छतः ॥' इति एवमन्यत्रापि विरोधे पुराणान्तरातसमाधातव्यम् ।

भाषार्थ— सर्वज्ञ राजा दशरथ के मनोभाव को जाननेवाली उन दोनों रानियों ने अपनी-अपनी खीर का आधा-आधा भाग सुमित्रा को दे दिया ॥५६॥

सा हि प्रणयवत्यासीत्सपत्न्योरुभयोरपि । भ्रमरी वारणस्येव मदनिस्पन्दरेखयोः ॥ ५७ ॥

अन्वयः— हि सा उभयोः अपि सपत्न्योः भ्रमरी वारणस्य मदनिस्पन्दरेखयोः इव प्रणयवती आसीत् ।

सेति । सा सुमित्रा उभयोरपि । समान एकः पतिर्ययोस्तयोः सपत्न्योः । "नित्यं सपत्न्यादिषु" इति ङीप् नकारादेशश्च भ्रमरी भृङ्गाङ्गना वारणस्य गजस्य मदनिस्पन्दरेखयोरिव गण्डद्वयगतयोरिति भावः । प्रणयवती प्रेमवत्यासीत् । सपत्न्योरित्यत्र समासान्तर्गतस्य पत्युरुपमानं वारणस्येति ।

भाषार्थ— जिस प्रकार भ्रमरी हाथी के दोनों कपोलों से निकलनेवाली मद की दोनों धाराओं से बराबर प्रेम करती है, उसी प्रकार सुमित्रा भी अपनी दोनों सौतों से बराबर प्रेम करती थी ॥ ५७ ॥

ताभिर्गर्भः प्रजाभूत्यै दध्रे देवांशसम्भवः । सौरिभिरिव नाडीभिरमृताख्याभिरम्मयः ॥ ५८ ॥

अन्वयः— ताभिः प्रजाभूत्यै देवांशसम्भवः गर्भः सौरिभिः अमृताख्याभिः नाडीभिः अम्मयः इव दध्रे ।

ताभिरिति । ताभिः कौसल्यादिभिः प्रजानां भूत्यै अभ्युदयाय देवस्य विष्णोरंशः