रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

३७२ रघुवंशमहाकाव्ये

तौ समेत्य समये स्थितावुभौ भूपती वरुणवासवोपमौ । कन्यकातनयकौतुकक्रियां स्वप्रभावसदृशीं वितेनतुः ॥ ५३ ॥

अन्वयः—समये स्थितौ वरुणवासवोपमौ तौ उभौ भूपती समेत्य स्वप्रभाव- सदृशीं कन्यकातनयकौतुकक्रियां वितेनतुः ।

ताविति । समये शिष्टाचारे स्थितावाचारनिष्ठौ । 'समयाः शपथाचारकाल- सिद्धान्तसम्विदः' इत्यमरः । वरुणवासवावुपमोपमानं ययोस्तौ तथोक्तौ तावुभौ भूपती जनकदशरथौ समेत्य स्वप्रभावसदृशीमात्ममहिमानुरूपां कन्यकानां सीतादीनां तनयानां रामादीनां च कौतुकक्रियां विवाहोत्सवं वितेनतुर्विस्तृतवन्तौ । तनोतेर्लिट् ।

भाषार्थ—इन्द्र और वरुण के समान प्रतापी मर्यादापालक उन दोनों राजाओं ने परस्पर मिल कर शास्त्र की विधि से अपने ऐश्वर्य के अनुकूल अपने पुत्र और पुत्रियों का विवाह-संस्कार सम्पन्न किया ॥ ५३ ॥

पार्थिवीमुदवहद्रघूद्वहो लक्ष्मणस्तदनुजामथोर्मिलाम् । यौ तयोरवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे ॥ ५४ ॥

अन्वयः—रघूद्वहः पार्थिवीं उदवहत् अथ लक्ष्मणः तदनुजां ऊर्मिलां (उद्वहत्) यौ वरौजसौ तयोः अवरजौ तौ कुशध्वजसुते (उदवहताम्) ।

पार्थिवीमिति । उद्वहतीत्युद्वहः । पचाद्यच् । रघूणामुद्वहो रघूद्वहो रामः पृथिव्या अपत्यं स्त्री पार्थिवी । “तस्यापत्यम्” इत्यणि “टिड्ढाणञ्०” इति ङीप् । तां सीतामुदवहत्परिणीतवान् । अथ लक्ष्मणस्तस्याः सीताया अनुजां जनकस्यौरसीमूर्गिलामुदवहत् । यौ वरौजसौ तयो रामलक्ष्मणयोरवरजावनुजातौ भरतशत्रुघ्नौ तौ सुमध्यमे कुशध्वजस्य जनकानुजस्य सुते कन्यके माण्डवीं श्रुत- कीर्ति चोदवहताम् । नात्र व्युत्क्रमविवाहदोषो भिन्नोदरत्वात् । तदुक्तम्— 'पितृव्यपुत्रे सापत्न्ये परनारीसुतेषु च । विवाहधानयज्ञादौ परिवेत्ताद्यदूषणम्' इति ।

भाषार्थ—रघुकुलतिलक श्रीराम का सीता के साथ और लक्ष्मण का सीता की छोटी बहन उर्मिला के साथ विवाह हुआ । उनके छोटे भाई भरत और शत्रुघ्न का विवाह क्रमशः जनकजी के छोटे भाई कुशध्वज की पुत्री माण्डवी और श्रुतकीर्ति के साथ हुआ ॥ ५४ ॥

ते चतुर्थसहितास्त्रयो बभुः सूनवो नववधूपरिग्रहाः । सामदानविधिभेदनिग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः ॥ ५५ ॥

अन्वयः—ते चतुर्थसहिताः त्रयः सूनवः नववधूपरिग्रहः सिद्धिमन्तः तस्य भूपते. सामदानविधिभेदनिग्रहाः इव बभुः ।