रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 456, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वादशः सर्गः ३९७.
इति धातोर्लङ् । "अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ्" इत्यप्रत्ययः । "अस्यतेस्थुक्" इति थुगागमः । स काक एकनेत्रस्य व्ययेन दानेन तस्मादस्त्रादात्मानं मुमुचे मुक्तवान् । मुचे कर्तरि लिट् । 'धेनुं मुमोच' इतिवत्प्रयोगः ।
भाषार्थ—झट सीता ने रामको जगाया और राम ने तत्काल उसपर सींक का बाण छोड़ दिया, जिससे बचने के लिए वह कौआ इधर-उधर बहुत चक्कर लगाया, किन्तु जब तक उसने अपनी एक आंख नहीं दे दी, तब तक उसका छुटकारा नहीं हुआ अर्थात् राम ने बाण से उसकी एक आँख नष्ट कर दी ॥२३॥
रामस्त्वासन्नदेशत्वाद्भरतागमनं पुनः । आशङ्क्योत्सुकसारङ्गां चित्रकूटस्थलों जहौ ॥ २४ ॥
अन्वयः--रामः तु आसन्नदेशत्वात् पुनः भरतागमनं आशङ्क्य उत्सुकसारङ्गां चित्रकूटस्थलीं जहौ ।
राम इति। रामस्त्वासन्नदेशत्वाद्वैतोः पुनर्भंरतागमनमाशङ्क्योत्सुकसारङ्गा- मुत्कण्ठितहरिणां चित्रकूटस्थलीं जहौ तत्याज । आसन्नश्चासौ देशश्चेति विग्रहः ।
भाषार्थ--कुछ दिनों में ही राम ने इस डर से चित्रकूट का वह आश्रम जहाँ के लोग उनसे इतने हिल मिल गये थे कि सदा उन्हें देखते ही रहते थे छोड़ दिया, कि अयोध्या पास में ही है, ऐसा न हो कि भरत पुनः यहाँ पहुँच जाय ॥ २४ ॥
प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः । दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षकेष्विव भास्करः ॥ २५ ॥
अन्वयः--आतिथेयेषु ऋषिकुलेषु वार्षकेषु ऋक्षेषु भास्करः इव दक्षिणां दिशं प्रययौ ।
प्रययाविति । स रामः अतिथिषु साधून्यातिथेयानि । “पथ्यतिथिवसति- स्वपतेर्ढञ्” इति ढञ्प्रत्ययः । तेष्वृषिकुलेष्वृष्याश्रमेषु । ‘कुलं कुल्ये गणे देहे गेहे जनपदेऽन्वये’ इति हेमः । वर्षासु भवानि वार्षिकाणि । “वर्षाभ्यष्ठक्” इति ठक्प्रत्ययः । तेष्वृक्षेषु नक्षत्रेषु राशिषु वा भास्कर इव वसन्दक्षिणां दिशं प्रययौ ।
भाषार्थ--जिस प्रकार वर्षाकाल के आर्द्रा आदि दश नक्षत्रों में ठहरते हुए सूर्य दक्षिणायन हो जाते हैं उसी प्रकार अतिथि सत्कार करनेवाले ऋषियों के आश्रमों में ठहरते हुए राम दक्षिण दिशा की ओर बढ़ गये ॥ २५ ॥
बभौ तमनुगच्छन्ती विदेहाधिपतेः सुता । प्रतिषिद्धाऽपि कैकेय्या लक्ष्मीरिव गुणोन्मुखी ॥ २६ ॥