भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 491, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 491

४३२ रघुवंशमहाकाव्ये

ससत्त्वमिति । अमी तिमयो मत्स्यविशेषाः तदुक्तम्—"अस्ति मत्स्यस्ति- मिर्नाम शतयोजनमायतः" इति विवृताननत्वाद्व्यात्तमुखत्वाद्धे तोः । आननं विवृत्येत्यर्थः । ससत्त्वं मत्स्यादिप्राणिसहितं नदीमुखाम्भ आदाय संमीलयन्तश्च- ञ्चुपुटानि सङ्घट्टयन्तः सन्तः सरन्ध्रैः शिरोभिर्जलप्रवाहानूध्वं वितन्वन्ति । जलयन्त्रक्रीडासमाधिर्व्यज्यते ।

भाषार्थ—यह देखो, ये बड़ी-बड़ी मछलियाँ पहले अपना-अपना मुंह खोलकर अन्य जन्तुओं के सहित समुद्र का जल पी जाती है और फिर मुंह बन्द करके अपने मस्तकों के छिद्रों से फुहरे के समान पानी की जलधारायें छोड़ने लगती हैं ॥ १० ॥

मातङ्गनक्रैः सहसोत्पतद्भिर्भिन्नान्द्विधा पश्य समुद्रफेनान् ।
कपोलसंसर्पितया य एषां व्रजन्ति कर्णक्षणचामरत्वम् ॥ ११ ॥

अन्वयः—सहसोत्पतद्भिः मातङ्गनक्रैः द्विधाभिन्नान् समुद्रफेनान् पश्य ये कपोलसंसगितया कर्णक्षणचामरत्वं व्रजन्ति ।

मातङ्गेति । सहसोत्पतद्भिर्मातङ्गनक्रैर्मातङ्गाकारैर्ग्राहैर्द्विधा भिन्नान्समुद्र- फेनान्पश्य । ये फेना एषां जलमातङ्गनक्राणां कपोलेषु संसर्पितया संसर्पणेन हेतुना कर्णेषु क्षणं चामरत्वं व्रजन्ति ।

भाषार्थ—गजाकार मगरों के अचानक उठने से दो भागों में विभक्त समुद्र के फेन को तो देखो--जो ऐसे सुन्दर लगते हैं मानों इनके दोनों कानों पर चँवर टँगे हों ॥ ११ ॥

वेलानिलाय प्रसृता भुजङ्गा महोर्मिविस्फूर्जथुनिर्विशेषाः ।
सूर्याशुसंपर्कसमृद्धरागैर्व्यज्यन्त एते मणिभिः फणस्थैः ॥ १२ ॥

अन्वयः—वेलानिलाय प्रसृता महोर्मिविस्फूर्जयथुनिर्विशेषाः एते भुजङ्गाः सूर्यांशु सम्पर्कसमृद्धरागैः फणस्थैः मणिभिः व्यजन्ते ।

वेलेति । वेलानिलाय वेलानिलं पातुमित्यर्थः । "क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः" इत्यनेन चतुर्थी । प्रसृता निर्गता महोर्मीणां विस्फूर्जथुरुद्रेकः । "ट्वितोऽथुच्" इत्यथुच्प्रत्ययः तस्मान्निर्विशेषा दुर्ग्रहभेदा एते भुजङ्गाः सूर्याशु- सम्पर्केण समृद्धरागैः प्रवृद्धकान्तिभिः फणस्थैर्मणिभिर्व्यज्यन्त उन्नीयन्ते ।

भाषार्थ—ये जो बड़ी-बड़ी लहरों के समान दिखाई दे रहे हैं ये साँप हैं, जो तट का वायु पीने के लिए बाहर निकल आये हैं, पर जब सूर्य की किरणों से इनकी फणाओं की मणियाँ चमक जाती हैं तब वे पहचान में आ जाते हैं ॥ १२ ॥

तवाधरस्पर्धिषु विद्रुमेषु पर्यस्तमेतत्सहसोर्मिवेगात् ।
ऊर्ध्वाङ्कुरप्रोतमुखं कथंचित्क्लेशादपक्रामति शङ्खयूथम् ॥ १३ ॥