रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 493, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४३४ | रघुवंशमहाकाव्ये |
|---|
अन्वयः—हे आयताक्षि ! वेलानिलः केतकरेणुभिः ते आननं सम्भावयति बिम्बाधरबद्धतृष्णम् मां मण्डलकालहानेः अक्षमं वेत्ति इव ।
वेलेति । हे आयताक्षि ! ‘वेला स्यात्तीरनीरयोः’ इति विश्वः । वेलानिलः समुद्रतीरवायुः केतकरेणुभिस्ते आननं सम्भावयति । किमर्थमित्यपेक्षायामुत्प्रेक्षते—बिम्बाधरे बद्धतृष्णं मां मण्डनेनाभरणक्रियया कालहानिर्विलम्बतया अक्षममसहमानं कर्मणि षष्ठी । कालहानिमसहमानं वेत्तीव वेत्ति किम् । नो चेत्कथं सम्भावयेदित्यर्थः ।
भाषार्थ—हे विशाललोचने प्रिये ! समुद्रतट का वायु तुम्हारे मुखको केतकी के पराग से अलंकृत कर रहा है, मानो वह यह जान गया है कि मैं तुम्हारे अधरों को चूमने वाला ही हूँ और अब अधिक शृङ्गार करने की राह नहीं देख सकता ॥ १६ ॥
एते वयं सैकतभिन्नशुक्तिपर्यस्तमुक्तापटलं पयोधेः ।
प्राप्ता मुहूर्तेन विमानवेगात्कूलं फलावर्जितपूगमालम् ॥ १७ ॥
अन्वयः—एते वयं सैकतभिन्नशुक्तिपर्यस्तमुक्ताः पटलं फलावर्जितपूगमालम् पयोधेः कूलं विमानवेगात् मुहूर्तेन प्राप्ताः ।
एत इति । एते वयं सैकतेषु भिन्नाभिः स्फुटिताभिः शुक्तिभिः पर्यस्तानि परितः क्षिप्तानि मुक्तानां पटलानि यस्मिंस्तत्तथोक्तं फलैरावर्जिता आनमिताः पूगमाला यस्मिंस्तत्पयोधेः सागरस्य कूलं तीरं विमानवेगात्पुष्पकविमानवेगान्मुहूर्तेन प्राप्ताः ।
भाषार्थ—यह देखो, विमान के तेजी से चलने के कारण क्षण भर में ही हम लोग समुद्र के उस तट पर पहुँच गये, जहाँ बालू पर सीपों के फैल जाने से मोती बिखरे पड़े हैं और फलों के भार से सुपारी के पेड़ झुके खड़े हैं ॥ १७ ॥
कुरुष्व तावत्करभोरु पश्चान्मार्गे मृगप्रेक्षिणि ! दृष्टिपातम् ।
एषा विदूरीभवतः समुद्रात्सकानना निष्पततीव भूमिः ॥ १८ ॥
अन्वयः—हे करभोरु ! मृगप्रेक्षिणि ! तावत् पश्चात् मार्गे दृष्टिपातं कुरुष्व । एषा सकानना भूमिः विदूरी भवतः समुद्रात् निष्पतति इव ।
कुरुष्वेति । ‘मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः’ इत्यमरः । करभ इवोरू यस्याः सा करभोरूः । “ऊरूत्तरपदादौपम्ये” इत्यूङ् । तस्याः सम्बुद्धिर्हे करभोरु ! मृगवत्प्रेक्षत इति विग्रहः । हे मृगप्रेक्षिणि ! तावत्पश्चान्मार्गे लङ्घिताध्वनि दृष्टिपातं कुरुष्व । एषा सकानना भूमिर्विदूरीभवतः समुद्रान्निष्पतति निष्क्रामतीव । विदूरशब्दाद्विशेष्यनिघ्नाच्च्विः ।
भाषार्थ—हे कदली दल के समान जङ्घावाली मृगनयनीप्रिये ! जरा पीछे की