रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

४५६	रघुवंशमहाकाव्ये

इत्याहृतेन कथितौ रघुनन्दनेन
व्युत्क्रम्य लक्ष्मणमुभौ भरतो ववन्दे ॥ ७२ ॥

अन्वयः—अयं मे दुर्जातिबन्धुः ऋक्षहरीश्वरः एष समरेषु पुरः प्रहर्ता इत्याह तेन रघुनन्दनेन कथितौ उभौ लक्ष्मणं व्युत्क्रम्य भरतः ववन्दे ।

दुर्जात इति । अयं मे दुर्जातिबन्धुरापद्वन्धुः । 'दुर्जातं व्यसनं प्रोक्तम्' इति विश्वः । ऋक्षहरीश्वरः सुग्रीवः, एष समरेषु पुरः प्रहर्ता पौलस्त्यो विभीषणः, इत्याहृतेनादरवता । कर्तरि क्तः । रघूणां नन्दनेन रामेण कथितावुभौ विभीषण-सुग्रीवौ लक्ष्मणमनुजमपि व्युत्क्रम्यालिङ्गनादिभिरसंभाव्य भरतो ववन्दे ।

भाषार्थ—भरतजी के सुग्रीव का परिचय देते हुए राम ने कहा कि ये वानर और भालुओं के राजा हैं, ये बड़े दुःख के समय मेरे का काम आये हैं, पुनः विभीषण का परिचय देते हुए राम ने कहा कि ये पुलस्त्य कुल में उत्पन्न विभीषण हैं ये युद्ध के समय हमसे आगे बढ़कर शत्रुओं पर प्रहार करते थे, यह सुन कर भरतजी ने लक्ष्मण को छोड़कर पहले उन्हीं दोनों का प्रणाम किया ॥ ७२ ॥

सौमित्रिणा तदनु संससृजे स चैन-
मुत्थाप्य नम्रशिरसं भृशमालिङ्ग ।
रूढेन्द्रजित्प्रहरणव्रणकर्कशेन
क्लिश्नन्निवास्य भुजमध्यमुरःस्थलेन ॥ ७३ ॥

अन्वयः—तदनु स सोमित्रिणा संससृजे नम्रशिरसं एवं उत्थाप्य भृशम् आलि-लिंग, रूढेन्द्रजित्प्रहरणव्रणकर्कशेन अस्य उरः स्थलेन भुजमध्यं क्लिशयन् इव ।

सौमित्रिणेति । तदनु सुग्रीवादिवन्दनादनन्तरं सः भरतः सौमित्रिणा संससृजे सङ्गतः । 'सृजविसर्गे' दैवादिकात्कर्तरि लिट् । नम्रशिरसं प्रणतमेनं सौमित्रि-मुत्थाप्य भृशं गाढमालिङ्ग च । किं कुर्वन् रूढेन्द्रजित्प्रहरणव्रणैः कर्कशेनास्य सौमित्रेरुरःस्थलेन भुजमध्यं स्वकीयं विलशयन्निव पीडयन्निव । क्लिशनातिरयं सकर्मकः 'क्लिशनाति भुवनत्रयम्' इति दर्शनात् । ननु रामायणे—'ततो लक्ष्मणमा-साद्य वैदेहि च परन्तपः । अभिवाद्य ततः प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत्' ॥ इति । भरतस्य कानिष्ठ्यं प्रतीयते । किमर्थं ज्यैष्ठ्यमवलम्ब्यमानाजर्वेन श्लोको व्या-ख्यातः ? सत्यम् । किंतु रामायणश्लोकार्थष्टीकाकृतोक्तः श्रूयताम् 'ततो लक्ष्मण मासाद्य—' इत्यादिश्लोक आसादनं लक्ष्मणवैदेह्योः अभिवादनं तु वैदेह्या एव, अन्यथा पूर्वोक्तं भरतस्य ज्यैष्ठ्यं विरुध्येतेति ।

भाषार्थ—उसके बाद भरतजी लक्ष्मण से मिले ओर प्रणाम के लिए झुके