भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 526, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 526

चतुर्दशः सर्गः ४६७

**अन्वयः—**सः सभाजनाय उपागतान् दिव्यान् मुनीन् पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः प्रभवादि स्वविक्रमे गौरवमादधानं वृत्तं तेभ्यः शुश्राव ।

सभाजनायेति। स रामः सभाजनायाभिनन्दनायोपगतान्दिवि भवान्मुनीन-गस्त्यादीन्पुरस्कृत्य, हतस्य शत्रोः रावणस्य प्रभवादि जन्मादिकं स्वविक्रमे गौरवमुत्कर्षमादधानं वृत्तं तेभ्यो मुनिभ्यः शुश्राव श्रुतवान्। विजितोत्कर्षाज्जेतु-रुत्कर्ष इत्यर्थः।

**भाषार्थ—**तब राम ने उन अगस्त्य आदि ऋषियों का सत्कार किया जो उन्हें बधाई देने के लिए आये हुए थे, फिर उनसे उन्होंने अपने शत्रु रावण के जन्म से मृत्यु तक वह वृत्तान्त सुना जो उनका गौरव बढ़ाने वाला था॥ १८॥

प्रतिप्रयातेषु तपोधनेषु सुखादविज्ञातगतार्धमासान्।
सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान्रक्षःकपीन्द्रान्विससर्ज रामः॥ १९॥

**अन्वयः—**तपोधनेषु मुनिषु प्रतिप्रयातेषु सुखात् अविज्ञातगतार्धमासान् सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान् रक्षः कपीन्द्रान् रामः विससर्ज।

प्रतीति। तपोधनेषु मुनिषु प्रतिप्रयातेषु प्रतिनिवृत्य गतेषु सत्सु सुखादविज्ञात एव गतोऽर्धमासो येषां ताननन्तरं सीतायाः स्वहस्तेनोपहृता दत्ताऽग्र्यपूजोत्तम-सम्भावना येभ्यस्तान्। एतेन सौहार्दातिशय उक्तः। रक्षःकपीन्द्रान्रामो विससर्ज विसृष्टवान्।

**भाषार्थ—**तपस्वियों के चले जाने पर राम ने उन राक्षसों और बानरों के राजाओं को विदा किया जो अयोध्या में इतने आनन्द से रहे कि उन्हें पता ही नहीं चला कि आधा महीना कब बीत गया। चलते समय सीताजी स्वयं अपने हाथों से सत्कार के लिए सामग्री लाईं ॥ १९ ॥

तच्चात्मचिन्तासुलभं विमानं हृतं सुरारेः सह जीवितेन।
कैलासनाथोद्वहनाय भूयः पुष्पं दिवः पुष्पकमन्वमंस्त॥ २०॥

**अन्वयः—**तत् आत्मचिन्तासुलभं सुरारेः जीवितेन सह हृतं दिवः पुष्पं पुष्पकं भूयः कैलाशनार्थोद्वहनाय अमंस्त।

तच्चेति। तच्चात्मचिन्तासुलभं स्वेच्छामात्रलभ्यं सुरारेः रावणस्य जीवितेन सह हृतं दिवः पुष्पं पुष्पवदाभरणभूतं पुष्पकं विमानं भूयः पुनरपि कैलासनाथस्य कुबेरस्योद्वहनायान्वमंस्तानुज्ञातवान्। मन्यतेर्लुङ्। भूयोग्रहणेन पूर्वमप्येतत्कौबेर-मेवेति सूच्यते।

**भाषार्थ—**राम ने उस स्वर्ग के पुष्प के समान पुष्पक विमान को भी कुबेर के पास जाने की आज्ञा दे दी। जो इच्छा करते ही उनकी सेवा के लिए

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 526, कुल 735 में से · BharatKosha