रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

४८६ रघुवंशमहाकाव्ये

भाल करते रहिए ताकि मैं भी आपकी प्रजा और तपस्विनी हूँ । अर्थात् तप- स्विनी समझकर ही मेरी रक्षा कीजिएगा ॥ ६७ ॥

तथेति तस्याः प्रतिगृह्य वाचं रामानुजे दृष्टिपथं व्यतीते । सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिभाराच्चक्रन्द विग्ना कुररीव भूयः ॥ ६८ ॥

**अन्वयः—**तथा इति तस्याः वाचं प्रतिगृह्य रामानुजे दृष्टिपथं व्यतीते ( सति ) सा व्यसनातिभारात् मुक्तकण्ठं विग्ना कुररी इव चक्रन्द ।

तथेति । तथेति तस्याः सीताया वाचं प्रतिगृह्याङ्गीकृत्य रामानुजे लक्ष्मणे दृष्टिपथं व्यतीतेऽतिक्रान्ते सति सा सीता व्यसनातिभाराद् दुःखातिरेकान्मुक्तकण्ठं यथा स्यात्तथा वाग्वृत्त्येत्यर्थः । विग्ना भीता कुररीवोत्क्रोशीव । 'उत्क्रोशकुररौ समौ' इत्यमरः । भूयो भूयिष्ठं चक्रन्द चुक्रोश ।

**भाषार्थ—**यह सुनकर लक्ष्मण बोलें अच्छा मैं सब कह दूँगा । यह कहकर वे ज्यों ही आंखों से ओझल हो गये, त्यों ही विपत्ति के भार से व्याकुल होकर सीताजी कुररी के समान फुक्का मारकर रोने लगी ॥ ६८ ॥

नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा दर्भानुपात्तान्विजहुर्हरिण्यः । तस्याः प्रपन्ने समदुःखभावमत्यन्तमासीद्रुदितं वनेऽपि ॥ ६९ ॥

**अन्वयः—**मयूराः नृत्यं विजहुः वृक्षा कुसुमानि हरिण्यः उपात्तान् दर्भान् इत्थं तस्याः समदुःखभागं प्रपन्ने वने अपि अत्यन्तं रुदितं आसीत् ।

नृत्यमिति । मयूरा नृत्यं विजहुस्त्यक्तवन्तः । वृक्षाः कुसुमानि, हरिण्य उपात्तान्दर्भान् । इत्थं तस्याः सीतायाः समदुःखभावं प्रपन्ने तुल्यदुःखत्वं प्राप्ते वनेऽत्यन्तं रुदितमासीत् । यथा रामगेहेऽपीत्यपिशब्दार्थः ।

**भाषार्थ—**सीता का रोना सुनकर मोरों ने नाचना बन्द कर दिया, वृक्ष पुष्पों के आंसू गिराने लगे और हिरणियों ने मुँह से भरी घास का कौर गिरा दिया, इस प्रकार सीताजी के दुःख से दुःखी होकर सारा जंगल रोने लगा ॥ ६९ ॥

तामभ्यगच्छद्रुदितानुसारी कविः कुशेष्माहरणाय यातः । निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः ॥ ७० ॥

**अन्वयः—**कुशेध्माहरणाय यातः कविः रुदितानुसारी ताम् अभ्यगच्छत् निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः यस्य शोकः श्लोकत्वम् आपद्यत ।

तामिति । कुशेध्माहरणाय यातः कविर्वाल्मीकिः रुदितानुसारी संस्तां सीता- मभ्यगच्छत् । अभिगमनं च दयालुतयेत्याह—निषादेति । निषादेन व्याधेन विद्ध- स्याण्डजस्य क्रौञ्चस्य दर्शनेनोत्थ उत्पन्नो यस्य शोकः श्लोकरूपेणावोचदित्यर्थः ।