रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

पञ्चदशः सर्गः

आरश्यकं गृहस्थानं श्वशुरी यद्रजःकणाः ।
स्वयमौद्वाहिकं गेहं तस्मै रामाय ते नमः ॥

कृतसीतापरित्यागः स रत्नाकरमेखलाम् ।
बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलम् ॥ १ ॥

अन्वयः—कृतसीतापरित्यागः सः पृथिवीपालः रत्नाकरमेखलां केवलां पृथिवीम् एव बुभुजे ।

कृतेति । कृतसीतापरित्यागः स पृथ्वीपालो रामो रत्नाकर एव मेखला यस्यास्तां सार्णवामित्यर्थः । केवलाम् एकामित्यर्थः । पृथिवीमेव बुभुजे भुक्तवान् । न तु पार्थिवीमित्यर्थः । साऽपि रत्नखचितमेखला पृथिव्याः कान्तासमाधिर्व्यज्यते । रामस्य स्त्र्यन्तरपरिग्रहो नास्तीति श्लोकाभिप्रायः ।

भाषार्थ—सीता का परित्याग करके पालक ( राजा ) राम समुद्रों से घिरी हुई केवल पृथ्वी का भोग करने लगे; किसी दूसरी स्त्री से विवाह नहीं किया ॥१॥

---

लवणेन विलुप्तेज्यास्तामिस्रेण तमभ्ययुः ।
मुनयो यमुनाभाजः शरण्यं शरणार्थिनः ॥ २ ॥

अन्वयः—लवणेन तामिस्रेण विलुप्तेज्याः ( अतएव ) शरणार्थिनः यमुनाभाजः मुनयः शरण्यं तम् अभ्ययुः ।

लवणेनेति । लवणेन लवणाख्येन तामिस्रेण तमिस्राचारिणा रक्षसेत्यर्थः । विलुप्तेज्या लुप्तयागक्रिया अतएव शरणार्थिनो रक्षणार्थिनो यमुनाभाजो यमुनातीर-वासिनो मुनयः शरण्यं शरणार्हं रक्षणसमर्थं तं रामं रक्षितारमभ्ययुः प्राप्ताः । यातेर्लङ् ।

भाषार्थ—इसी समय एक दिन यमुना जी के तीर पर रहने वाले कुछ शरणार्थी मुनि लोग शरणागतवत्सल राम के पास आये; क्योंकि उनकी यज्ञ क्रियायें लवणासुर के उपद्रव के कारण बन्द हो गई थीं ॥ २ ॥

---

अवेक्ष्य रामं ते तस्मिन् प्रजहूः स्वतेजसा ।
त्राणाभावे हि शापास्त्राः कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥ ३ ॥

अन्वयः—ते रामं अवेक्ष्य तस्मिन् स्वतेजसा प्रजहूः हि त्राणाभावे शापास्त्राः ( सन्तः ) तपसः व्ययं कुर्वन्ति ।