रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

४९८	रघुवंशमहाकाव्ये

तेजस्वियों में श्रेष्ठ रथ पर चढ़े हुए शत्रुघ्न को भी मुनिलोग आगे-आगे मार्ग दिखलाते चलते थे ॥ १० ॥

तस्य मार्गवशादेका बभूव वसतिर्यतः ।
रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने ॥ ११ ॥

अन्वयः—यतः तस्य मार्गवशात् रथस्वनोत्कण्ठमृगे वाल्मीकीये तपोवने एका वसति बभूव ।

तस्येति । यतो गच्छतः । इण्धातो शतृप्रत्ययः । तस्य शत्रुघ्नस्य मार्गवशा-द्रथस्वन उत्कण्ठा उद्ग्रीवा मृगा यस्मिंस्तस्मिन्वाल्मीकीये वाल्मीकिसम्बन्धिनि । "वृद्धाच्छः" इति छप्रत्ययः । तपोवन एका वसती रात्रिर्बभूव । तत्रैकां रात्रि-मुषित इत्यर्थः । 'वसती रात्रिवेश्मनोः' इत्यमरः ।

भाषार्थ—मार्ग में जाते हुए शत्रुघ्न की पहली रात महर्षि वाल्मीकि जी उस आश्रम में बीती जहाँ के मृग उनके रथ के शब्द को सुनकर बड़े प्रेम से उधर देखने लग गये थे ॥ ११ ॥

तमृषिः पूजयामास कुमारं क्लान्तवाहनम् ।
तपःप्रभावसिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिः ॥ १२ ॥

अन्वयः—क्लान्तवाहनं तं कुमारं ऋषि तपः प्रभावसिद्धाभिः विशेषप्रति-पत्तिभिः पूजयामास ।

तमिति । क्लान्तवाहनं श्रान्तयुग्यं तं कुमारं शत्रुघ्नम् षिवल्मीकिस्तपःप्रभाव-सिद्धाभिर्विशेषप्रतिपत्तिभिरुत्कृष्टसम्भावनाभिः आसनशयनपानादिभिः पूजयामास ।

भाषार्थ—शत्रुघ्न के घोड़े आदि थक गये थे इसीलिए रुकना आवश्यक हो गया । महर्षि वाल्मीकि जी ने अपनी तपस्या के प्रभाव से आतिथ्य सत्कार की सब सामग्री जुटाकर शत्रुघ्न का बड़ा सत्कार किया ॥ १२ ॥

तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तर्वत्नी प्रजावती ।
सुतावसूत सम्पन्नौ कोशदण्डाविव क्षितिः ॥ १३ ॥

अन्वयः—तस्याम् एव यामिन्यां अस्य अन्तर्वत्नी प्रजावती क्षितिः सम्पन्नौ कोशदण्डौ इव सुतौ असूत ।

तस्यामिति । तस्यामेव यामिन्यां रात्रावस्य शत्रुघ्नस्य अस्तीत्यन्तर्वत्नी गर्भिणी । 'अन्तर्वत्नी च गर्भिणी' इत्यमरः । "अन्तर्वत्पतिवतोर्नुक्" इति ङीप् नुगागमश्च । प्रजावती भ्रातृजाया सीता क्षितिः सम्पन्नौ समग्रौ कोशदण्डाविव सुतावसूत ।