भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 677, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 677

६१८ रघुवंशमहाकाव्ये

वर्षों तक तो उन्होंने स्वयं कुलोचित अधिकार ( प्रजा पालन कर्म ) को किया फिर मन्त्रियों पर राज्य का भार डालकर स्त्रियों में आसक्त होकर जवानी का रस लेने लगे ॥ ४ ॥

कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य वेश्मसु मृदङ्गनादिषु ।
ऋद्धिमन्तमधिकर्द्धिरुत्तरः पूर्वमुत्सवमपोहदुत्सवः ॥ ५ ॥

अन्वयः—कामिनीहचरस्य कामिनः तस्य मृदङ्गनादिषु वेश्मसु अधिकर्द्धिः उत्तरः उत्सवः ऋद्धिमन्तं पूर्वं उत्सवं अपोहत् ।

कामिनीति । कामिनीसहचरस्य कामिनस्तस्य मृदङ्गनादिषु मृदङ्गनादवत्सु वेश्मस्वधिकर्द्धिः पूर्वस्मादधिकसम्भार उत्तर उत्सवः ऋद्धिमन्तं साधनसम्पन्नं पूर्वमुत्सवमपोहदपानुदत् । उत्तरमुत्तरमधिका तस्योत्सवपरम्परा वृत्तेत्यर्थः ।

भाषार्थ—वह कामी राजा अग्निवर्ण कामिनियों के साथ उन भवनों में दिनरात पड़ा रहने लगा जिनमें बराबर मृदङ्ग बजते रहते थे, प्रतिदिन एक से एक बढ़कर ऐसे उत्सव होते रहते थे कि अगले दिन के धूम-धड़ाके के आगे पहले दिन का उत्सव फीका पड़ जाता था ॥ ५ ॥

इन्द्रियार्थपरिशून्यमक्षमः सोढुमेकमपि स क्षणान्तरम् ।
अन्तरेव विहरन्दिवानिशं न व्यपैक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ॥ ६ ॥

अन्वयः—इन्द्रियार्थपरिशून्यं एकं अपि क्षणान्तरं सोढुमक्षमः स दिवानिशं अन्तः एव विहरन् समुत्सुकाः प्रजाः न व्यपैक्षत ।

इन्द्रियेति । इन्द्रियार्थपरिशून्यं शब्दादिविषयरहितमेकमपि क्षणान्तरं क्षणदं सोढुमक्षमोऽशक्तः सोऽग्निवर्णो दिवा च दिशा च दिवानिशमन्तरेव विहरन्समुत्सुका दर्शनाकांक्षिणीः प्रजा न व्यनैक्षत नापेक्षितवान् ।

भाषार्थ—अग्निवर्ण को ऐसा चसका लग गया कि वह एक क्षण भी भोग-विलास के बिना नहीं रह सकते थे । इसलिए वे रात-दिन रनिवास में ही रह कर विहार करने लगे । उनके दर्शन के लिए जनता अधीर रहती थी । किन्तु वे कभी उनकी सुधि नहीं लेते थे, सदा प्रजाओं की उपेक्षा रखते थे ॥ ६ ॥

गौरवाद्यदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकाङ्क्षितं ददौ ।
तद्गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन कल्पितम् ॥ ७ ॥

अन्वयः—जातु मन्त्रिणां गौरवात् प्रकृतिकांक्षितं यद्यपि दर्शनं ददौ तद् गवाक्षविवरावलम्बनं केवलेन चरणेन कल्पितम् ।