रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
महाकवि कालिदास द्वारा
स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)
पृष्ठ 685, कुल 735 में से
संदर्भ में पढ़ें१२६ रघुवंशमहाकाव्ये
अन्वयः—मया ते वल्लभजनस्य नाम प्राप्य तस्य भाग्यं काङ्क्ष्यते। ननु लोलुपं मम मन इति अङ्गनाः गोत्रविस्खलितं तं ऊचुः।
नामेति। मया ते वल्लभजनस्य प्रियजनस्य नाम प्राप्य तन्नाम्नाह्वानं लब्ध्वा तस्य त्वद्वल्लभजनस्य यद्भाग्यम्। तत्परिहासकारणमिति शेषः। तदपि काङ्क्ष्यते ननु तव मम मनो लोलुपं गृध्नु इत्यनेन प्रकारेण अङ्गनाः गोत्रे नाम्नि विस्खलितं स्खलितवन्तं तमग्निवर्णमूचुः। 'गोत्रे नाम्नि कुलेऽचले' इति यादवः। तन्नामलाभे सति तद्भाग्यमपि काङ्क्षिणो मनः अहो तृष्णेति सोल्लुण्ठमुपालम्भन्तेत्यर्थः।
भाषार्थ—कभी राजा भूल से किसी बाहरी प्रेमिका का नाम ले लेता था तो वे स्त्रियां कहने लगती थीं कि अच्छा हुआ आपने अपनी प्रेमिका का नाम बता दिया। धन्य है उसका भाग्य ! तो भी हमारा लोभी मन नहीं मानता, आपको कैसे छोड़ें ॥ २४ ॥
चूर्णबभ्रु लुलितस्रगाकुलं छिन्नमेखलमलक्तकाङ्कितम्।
उत्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यपावृणोत् ॥ २५ ॥
अन्वयः—चूर्णबभ्रु लुलितस्रगाकुलं छिन्नमेखलं अलक्तकाङ्कितम् शयनं उत्थितस्य विलासिनः तस्य विभ्रमरतानि अपावृणोत्।
चूर्णेति। चूर्णबभ्रु चूर्णैर्व्यानतकरणेरधोमुखावस्थितायाः स्त्रियाश्चिकुरगलितैः कुंकुमादिभिर्बभ्रु पिङ्गलम्। 'बभ्रु स्यात्पिङ्गले त्रिषु' इत्यमरः। लुलितस्रगाकुलम् करिपदाख्यबन्धे स्त्रिया भूमिगतमस्तकत्या पतिताभिर्लुलितस्रग्भिराकुलम् छिन्नमेखलं हरिविक्रमकरणेः स्त्रिया उच्छ्रितैकचरणत्वादगलितमेखलम् अलक्तकाङ्कितं धेनुकबन्धे भूतलनिश्चितकान्ताचरणत्वाल्लाक्षारागरुषितं शयनं कर्तृ। उत्थितस्य शयनादिति भावः। विलासिनस्तस्याग्निवर्णस्य विभ्रमरतानि लीलारतानि सुरतबन्धविशेषानित्यर्थः। अपावृणोत्स्फुटीचकार। व्यानतादीनां लक्षणं रतिरहस्ये—'व्यानतं रतमिदं प्रिया यदि स्यादधोमुखचतुष्पदाकृतिः। तत्कटिं समधिरुह्य वल्लभः स्याद्वृषादिपशुसंस्थितस्थितिः॥ भूतस्तम्भभुजास्यमस्तकामुन्नतस्फिचमधोमुखीं स्त्रियम्। क्रामति स्वकरकृष्टमेहने वल्लभे करिपदं तदुच्यते। योषिदेकचरणे समुत्थिते जायते हि हरिविक्रमाह्वयः। न्यस्तहस्तयुगला निजे दे योषिदेति कटिरूढवल्लभा॥ अग्रतो यदि शनैरधोमुखी धेनुकं वृषवदुन्नते प्रिये॥' इति।
भाषार्थ—जब वह सोकर उठता था तब उसका पलंग फैले हुए केशर, कुंकुमादि के चूर्ण से सुनहरा दिखाई देता था। उस पर फूलों की मसली हुई मालायें