भारतकोश
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

पृष्ठ 687, कुल 735 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 687
६२८रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—सः दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीः वधूः नर्मपूर्वं अनुपृष्ठसंस्थितः स्मितमनोज्ञया ह्रीनिमीलितमुखीः चकार।

दर्पणेष्विति । सोऽग्निवर्णो दर्पणेषु परिभोगदर्शिनीः सम्भोगचिह्नानि पश्यन्तीर्वधूर्नर्मपूर्वं परिहासपूर्वमनुपृष्ठं तासां पृष्ठभागे संस्थितः सन् स्मितमनोज्ञया दर्पणगतेन स्वप्रतिबिम्बेन ह्रीनिमीलितमुखीर्लज्जावनतमुखीश्चकार । तमागतं दृष्ट्वा लज्जिता इत्यर्थः ।

भाषार्थ—जब कभी स्त्रियाँ दर्पण के सामने खड़ी होकर दांत काटने और संभोग के चिह्नों को देखने लगती थीं तब राजा उनके पीछे चुपके से जाकर खड़ा हो जाता था और मुस्करा देता था । जब दर्पण में उसकी छाया स्त्रियाँ देख लेती थीं तब वे झेंपकर मुंह नीचे कर लेती थीं ॥ २८ ॥


कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनं न्यस्तपादतलमग्रपादयोः ।
प्रार्थयन्त शयनोत्थितं प्रियास्तं निशात्ययविसर्गचुम्बनम् ॥ २९ ॥

अन्वयः—प्रियाः शयनोत्थितं तं कण्ठसक्तमृदुबाहुबन्धनं अग्रपादयोः न्यस्तपादतलं निशात्ययविसर्गं चुम्बनं प्रार्थयन्ते ।

कण्ठेति । प्रिया शयनादुत्थितं तमग्निवर्णं कण्ठसक्तं कण्ठार्पितं मृदुबाहुबन्धनं यस्मिंस्तत् । अग्रपादयोः स्वकीययोर्न्यस्ते पादतले यस्मिंस्तम् । निशात्यये विसर्गो विसृज्य गमनं तत्र यच्चुम्बनं तत्प्रार्थयन्त । 'दुह्याच्' इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् । अत्र गोनर्दीयः—'रतावसाने यदि चुम्बनादि प्रयुज्य यायान्मदनोऽस्य वासः' इति ।

भाषार्थ—जब वह सुबह पलंग से उठकर जाने लगता था तब स्त्रियों की इच्छा होती थी कि बिछुड़ने के पहले राजा एक बार गले में बाहुओं को लगाकर हमें चूम तो लेता ॥ २९ ॥


प्रेक्ष्य दर्पणतलस्थमात्मनो राजवेषमतिशक्रशोभिनम् ।
पिप्रीये न स तथा युवा व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनम् ॥ ३० ॥

अन्वयः—युवा सः अतिशक्रशोभिनं दर्पणतलस्थं आत्मनः राजवेशं प्रेक्ष्य तथा न पिप्रिये यथा व्यक्तलक्ष्म परिभोगमण्डनं ( प्रेक्ष्य पिप्रिये ) ।

प्रेक्ष्येति । युवा सोऽग्निवर्णोऽतिशक्रं यथा तथा शोभमानमतिशक्रशोभिनं दर्पणतलस्थं दर्पणसंक्रान्तमात्मनो राजवेषं प्रेक्ष्य तथा व्यक्तलक्ष्म प्रकटचिह्नं परिभोगमण्डनं प्रेक्ष्य पिप्रिये ।

भाषार्थ—वह इन्द्रके वस्त्रों से भी सुन्दर अपने राजसी वस्त्र को देखकर उतना प्रसन्न नहीं होता था जितना कि सम्भोग के चिह्नों को देखकर होता था ॥ ३० ॥