रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

१० रघुवंशमहाकाव्ये

स्रुजद्धनञ्मात्रचः' इत्यनेन मात्रच्प्रत्ययः । परशब्दविशेषणं चैतत् । न व्यतीयुर्ना- तिक्रान्तवत्यः । कुशलसारथिप्रेरिता रथनेमय इव तस्या प्रजाः पूर्वक्षुण्णमार्गं न जहुरिति भावः ।

भाषार्थ—नियामक उस दिलीप की प्रजा गाड़ी के पहिए के समान मनु- काल से अभ्यस्त मार्ग से रेखामात्र भी बाहर न चली ॥ १७ ॥

प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् ।
सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥ १८ ॥

अन्वयः—स प्रजानाम् एव भूत्यर्थं ताभ्यः बलिम अग्रहीत्, हि रविः सहस्र गुणं उत्स्रष्टुं रसम् आदत्ते ।

प्रजानामिति । स राजा प्रजानां भूत्याय अर्थात् भूत्यर्थं वृद्धयर्थमेव । 'अर्थेन सह नित्यसमासः, सर्वलिङ्गता च वक्तव्या' ग्रहणक्रियाविशेषणं चैतत् । ताभ्यः प्रजाभ्यो बलिं षष्ठांशरूपं करमग्रहीत् । 'भागधेयः करो बलिः' इत्यमरः । तथाहि । रविःसहस्रं गुणा यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा सहस्रगुणं सहस्रधोत्स्रष्टुं दातुम् । उत्सर्जनक्रियाविशेषणं चैतत् । रसममादत्ते गृह्णाति । 'रसो गन्धे रसे स्वादे तिक्तादौ विषरोगयोः । शृङ्गारादौ द्रवे वीर्ये देहधात्वम्बुपारदे' इति विश्वः ।

भाषार्थ—प्रजा के कल्याण के लिए ही वे उनसे कर लेते थे जैसे सूर्य हजार गुना जल बरसाने के लिए ( पृथ्वी से ) रस खींचते हैं ॥ १८ ॥

सम्प्रति बुद्धिशौर्य्यसम्पन्नस्य तस्यार्थसाधनेषु परानपेक्षतत्वमाह—

सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम् ।
शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिर्मोर्वी धनुषि चातता ॥ १९ ॥

अन्वयः—तस्य सेना परिच्छदः ( बभूव ) । अर्थसाधनं द्वयम् एव ( आसीत् ) । शास्त्रेषु अकुण्ठिता बुद्धिः, धनुषि आतता मौर्वी च ।

सेनेति । तस्य राज्ञः सेना चातुरङ्गबलम् परिच्छाद्यतेऽनेनेति परिच्छद उप- करणं । बभूव । छत्रचामरादितुल्यमभूदित्यर्थः । 'पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण' इति घ-प्रत्ययः । छादेर्घेऽद्व्युपसर्गस्य' इत्युपधाह्रस्वः । अर्थस्य प्रयोजनस्य तु साधनं द्वयमेव । शास्त्रेष्वकुण्ठिताऽव्याहता बुद्धिः । 'व्यापृतां' इत्यपि पाठः । धनुष्या- तताऽऽरोपिता मौर्वी ज्या च । 'मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः । नीति- पुरःसरमेव तस्य शौर्यमभूदित्यर्थः ।

भाषार्थ—दिलीप की सेना शोभामात्र थी । उनके साधन दो ही थे—एक शास्त्रों में अप्रतिहत बुद्धि और दूसरी धनुष पर चढ़ी हुई प्रत्यञ्चा ॥ १९ ॥