रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

३६ रघुवंशमहाकाव्ये

ईप्सितमिति । तदवज्ञानात्तस्या धेनोरवज्ञानादपमानादात्मनः स्वस्याप्तुमिष्टमीप्सितं मनोरथम् । आप्नोतेः सन्नन्तात् क्तः ईकारश्च । सार्गलं सप्रतिबन्धं विद्धि जानीहि । तथा हि—पूज्यपूजाया व्यतिक्रमोऽतिक्रमणं श्रेयः प्रतिबध्नाति ।

भावार्थ—उस सुरभि का अनादर होने के कारण अपने मनोरथ को रुका हुआ समझो क्योंकि पूज्यों की पूजा का उल्लंघन कल्याण को रोक देता है ॥७९॥

तर्हि गत्वा तामाराधयामि, सा वा कथंचिदागमिष्यतीत्याशा न कर्त्तव्येत्याह—

हविषे दीर्घसत्रस्य सा चेदानीं प्रचेतसः ।
भुजङ्गपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति ॥ ८० ॥

अन्वयः—सा च इदानीं दीर्घसत्रस्य प्रचेतसः हविषे भुजंगपिहितद्वारं पातालम् अधितिष्ठति ।

हविष इति । सा च सुरभिरिदानीं दीर्घसत्रं चिरकालसाध्यो यागविशेषो यस्य तस्य प्रचेतसो हविषे दध्याज्यादिहविरर्थं भुजङ्गावरुद्धद्वारं ततो दुष्प्रवेशं पातालमधितिष्ठति । पाताले तिष्ठतीत्यर्थः । ‘अधिशीङ्स्थाऽसां कर्म’ इति कर्मत्वम् ।

भावार्थ—वह सुरभि इस समय अधिक दिनों तक होनेवाले यज्ञ के अनुष्ठातः वरुण को हविष्य देने के लिए सर्पों से वेष्टित द्वार वाले पाताल लोक में रहती है ।

तर्हि का गतिरित्याह—

सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधिं शुचिः ।
आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुघा हि सा ॥ ८१ ॥

अन्वयः—सपत्नीकः (त्वं) शुचिः सन्) तदीयां सुतां सुरभेः प्रतिनिधिं कृत्वा आराधय । हि सा प्रीता (सती) कामदुघा (भवति) ।

सुतामिति । तस्याः सुरभेरियं तदीया । तां सुतां सुरभे प्रतिनिधिं कृत्वा शुचिः शुद्धः । सह पत्न्या वर्तत इति सपत्नीकः सन् । ‘नद्यृतश्च’ इति कप्प्रत्ययः । आराधय । हि यस्मात्कारणात्सा प्रीता तुष्टा सती । कामान्दोग्धीति कामदुघा भवति । ‘दुहः कब्घश्च’ इति कप्प्रत्ययो घादेशश्च ।

भावार्थ—स्त्रीसहित तुम पवित्र होकर उस सुरभि की पुत्री को सुरभि के स्थान पर आराधना करो । निश्चय ही वह प्रसन्न होकर तुम्हारी कामना को सफल कर देगी ॥ ८१ ॥

कामधेनुसुताया नन्दिन्या वनादागमनमित्याह—

इति वादिन एवास्य होतुराहुति साधनम् ।
अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात् ॥ ८२ ॥