रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

62 INDEX

[बायाँ स्तम्भ / Left Column]

रवि (Copper) १६५, १६६ &c. रविचीर ( = अर्कचीर, see अर्क- चीर) १४१, ३७१ रविजीर्ण ([ Mercury ] Calcined with copper) ३०६ रविनामकपाशी (A process of dye- ing pure silver, by the aid of copper and lead, accord- ing to the practice of the kápálikas) ३६२ रस (Mercury) (Definition of) ६, (5 varieties of) १४५, १४६, (modes of purification of) १४६, (becomes भूचर) १७८, (becomes खेचर) १८० रसक (One sort of महारस, cal- amine) ६५, १०१, १०२, (sy- nonyms of) १०३ &c. रसकज्जली ("गन्धाद्यैः समभागैस्तु कज्जली मर्दितो रसः ।"—रस- कामधेनु) ३५६ रसकशुद्धि (Purification of cala- mine) १०२, १०३ रसकान्त (Calamine and mica) १६६

[दायाँ स्तम्भ / Right Column]

रसगन्धककषाय (A sort of हिङ्गुल, see हिङ्गुल) १०६ रसज (A variety of gold) ११५ रसपिष्टि, रसपिष्टी ("रसो दारुण- भावस्तु शुक्लाभश्च तु गन्धकम् । मर्दितं घृतवद्वर्णो रसपिष्टीति कीर्त्त्यते ॥"—रसकामधेनु) १५६, ३६८ रसमल (See कामरक्त) २६८ रसभस्मरसायन (Medicinal effect of the calx of mercury) २६६ रसराज (See रस) १२३, १३४ &c. रसवादिन् (— वादिक, Experts in chemistry or alchemy) (Definition of) ४२० रससंस्कार (Methods of purifica- tion of mercury, 8 in num- ber) १४६ रससृष्टि (A sort of preparation of mercury) (Definition of) १२५ रसहुङ्कार (A sort of MANTRA by which the goddess रसा- ङ्कुशी is worshipped) ४६, (a sort of औषधि) १५३

WITH GLOSSARY. 63

रसाङ्कुशी (The goddess, worship- ped by the experts in alche- my before undertaking the purification of mercury) ७२ रसायन ("देहसिद्धिप्रियद्क्तानां दृढ़ी- करणमेव च। वलीपलितखा- लित्यवर्जनेऽपि च या क्रिया। पूर्व- वैद्यप्रकीर्त्तितं हि तद्रसायनमुच्य- ते॥" Elixir Vitæ—a medi- cine preventing old age and prolonging life. See P. C. Ray's Hindu Chemistry, Vol 1. p. 80) ६८ रसेन्द्र (See रस) २०७ &c. रसोद्भव (A synonym of रसक) १०३ रसोन (=लसुन. Allium Sati- vum, Linn.) २७६, ३४० राक्षस (A sort of सोम, see निशा- चर) १६४ राक्षसी (= A sort of perfume called chora) ५८, ३३६ राग (Dye, hue, colour) १२५ रागसंख्या (Number of hues) ११, १२६

रागिणी (-अशोक) १४० राजकोशातकी (=पीतघोषा, Luffa acutangula, Roxb.) ११२, ४२२ राजावर्त्त (One of the उपरसs, a gem considered to be an inferior kind of diamond, also called Lapis lazuli. See उपरस) १०८, ११३ &c. राजावर्त्तक (See राजावर्त्त) ३५२ राजावर्त्तशुद्धि (Purification of राजावर्त्त) ११३ राजिका (Brassica juncea, Hf., Beng. rái sarishá) ५८, १५५ &c. राजी (See राजिका) १६६ रात्री (See हरिद्रा) ६६ रामठ (Asafœtida, Beng. hing) ६०, ३१० &c. रास्ना (Vanda Roxburghii, R. Br.) ५८ रीति (=पित्तल. Brass) १८५ रीतिका (See रीति) ३६१, ३७९ रीतिसत् (A synonym of रसक) १०३

64 INDEX वदन्ती (d.r. वदम्बी, or वदन्तिका, "चम्पकसमं पत्रं सुपक्वेव तथा- विधः। ग्रैश्विरे जलबिन्दुनावस्र- वति वदन्तिका॥" A plant known in Orissa ) ५६, ६१, २२६ रुधिर (=कुङ्कुम, Saffron, Beng. jáfrán ) ३७४, ३७५ रूप्य ( Silver ) ३१० रोचना ( See गोरोचना ) ३७५ रोम ( Human hair ) १८३ रोमकान्त ( A sort of कान्त, see कान्त ) ७६ रोहक ( A sort of कान्तलोह, see कान्तलोह ; योगराज—रस- कामधेनु ) ११०, १८२, ३०४ ल लक्षणा (=श्वेतकण्टकारी. White कण्टकारी or Solanum Xan- thocarpum, Schrad. ) ६१, १७४ लब्जी (=श्वेततुलसी. White तुलसी or Ocimum sanctum, Linn.) z लघुकन्दरस ( A synonym of चिञ्चु, see चिञ्चु ) १०६ लघुपर्णी ( =मूर्वा. Sansevieria Zeylanica, Willd.) १५१ लता ( Here it means probably भूजता, see भूलता, see रस- सार, रत्नमेलापक प्रकरण ) १२१ लवण (Salts, chloride of sodium) (5 varieties of ) ६४, (6 varie- ties of, see Foot-note in p. 64) १४३ लवणोद ( Salt water ) ३६२ लशुन ( See रसोन ) ८७, २७० लसुन ( See रसोन ) ३५५, ३७६ लाक्षा( Lac, coccus lacca, Beng. gálá ) ६६, ६३ &c. लाक्षापटल ( Shell-lac or stick- lac, Beng. pátgálá ) १८३ लाङ्गली (Gloriosa superba, Linn. Beng. Vish-lánguliá ) ५६, ६५ &c. लाङ्गलीकन्द ( Bulbous root of लाङ्गली, see लाङ्गली ) १२१, २१५ &c.

WITH GLOSSARY. 65 लिक्षा (A weight of 6 त्रुटिस, see त्रुटि) १५० लुङ्गाम्ल (Acid of मातुलुङ्ग, see मातुलुङ्ग) ६४, १११ &c. लेपलेप (See P. C. Ray's Hindu Chemistry, Vol. 1. p. 120) २७४ लोण (Salt) ४५, ३७१ &c. लोणमृत्तिका (Saline earth) २४६ लोणमट्ट (Saline earth) ३७१ लोह (Generally means all the metals, but specially iron) ११५, १२६, —specially ११० &c. लोहकिट्ट (Rust of iron or man- dura) — १५७ लोहजात (All the metals, iron and the rest) ६० लोहजीर्ण ([Mercury] calcined with iron of all varieties) ४०४ लोहत्रय (3 sorts of cast iron— रोहक, वाजर and चपलाअय) ४२८ लोहदण्ड (Probably लोहितयष्टि or मञ्जिष्ठा) ६३ 9

लोहद्रावविधि (Process of leque- faction of iron) १२२ लोहनाली (Iron blow-pipe, एक- हस्तदीर्घा कार्य्या—रसकामधेनु) ४२ लोहनिघ्नक (=लोहमारक, killer of iron, see रसेन्द्रसारसंग्रह) ११० लोहपट्ट (Iron plate) १२० लोहमारक (Killing of metals and minerals) १२३, १२४ लोहमुष्टि (Iron pestle. It is so called probably for its being handled with the fist) २६८, ३५७ लोहमूषा (Iron crucible) ३४६ लोहयन्त्र (Iron apparatus) ४२ लोहवेध (Infusion of metals) ३६८, ४०० लोहसंकरण (A variety of gold) ११५ लोहावर्त्त (A state of melted metals; it is called शुद्धावर्त्त in रस. स.) ५३

66 INDEX व वंशनाली ( A bamboo blow-pipe) ४२ वंशपत्री ( d. r. दृष्टत्पर्णी. A grass whose blades resemble the leaf of bamboo ) ६१ वकुल (Mimusops Elengi, Linn.) १३८ वक्रनाल (Bent tube of koshthiká) ४२, ४८ वङ्कनाल ( See वक्रनाल ) (Descrip- tion of ) ५४ वङ्ग ( Tin, see त्रपु ) ११५, (Varie- ties of ) ११७ वङ्गतालक ( An amalgam of tin and orpiment ) १३१ वङ्गतीक्ष्णरूपाती ( A process of dyeing copper and silver by the aid of वङ्ग and तीक्ष्ण according to the practice of the kápálikas, see कापालिक योग ) ३६१ वङ्गदोष ( Impurity or fault ef- fected from being mixed with tin ) १५२ वङ्गपत्र ( Tin foil.) १६१ वङ्गभस्म ( Calx of tin ) १६८ वङ्गरीत ( Definition of ) १२७ वङ्गशोधन ( Purification of tin ) ११७ वङ्गाभ ( An amalgam of tin and mica ) १५०, १५१ &c. वङ्गाभक ( See वङ्गाभ ) १२१, २५६, ३६० वङ्गाभासकपालिन् ( A process of dyeing metals or minerals with the aid of tin and mica according to the method adopted by kápálikas ) २५३ वचा ( Acorus Calamus, Linn., Beng. vach ) १५१, ४०१ वज्र ( A precious stone ) (Origin of) ८०, ८१, ८२, ८३, (or Beng. Manasá or siju) ७४, ६५ &c. वज्रा ( A precious stone ) ८३ वज्रकन्द ( -शूरणकन्द or बघशूरण) ६२, ७५, ६३, ६६, &c. वज्रकन्दक ( See वज्रकन्द ) २१७

` -> 361.

- Line 45:
  `वत्सविष्ठा ( Dung of a calf ) ३६३`
  Wait, is it ३६३?
  Digits: `३`, `६`, `३`. Yes, ३६३!

- Line 46:
  `बदर ( The fruit of the jujube,`
  `Beng. kul ) ४१६`
  Wait, is it ४१६?
  Digits: `४`, `१`, `६` (or `४१५`? In `४१६`, the last digit has the loop of `६`. Wait, earlier in line 13: `४१६`, exact same digit `६`).

- Line 48:
  `बदरास्थि ( The kernel of jujube)`
  `२८४, २६०`
  Wait, let's check the digits:
  First number: `२८४` -> `२`, `८`, `४`
  Second number: `२६०` (or `२९०`? `२`, `६`, `०`. It's `२६०` or `२९०`? It has the loop of `६`, so `२६०` or `२८०`? Wait, compare `८` in `२८४` with the middle digit of `२६०`:
  In `२८४`, `८` is like

68 INDEX वनशिग्रुक (Wild शिग्रु, see शिग्रु) १३१ वनसूरण (Wild सूरण, see सूरण- कन्द) ७० वरण (=वरुणवृक्ष, Cratæva reli- giosa, Forst.) २७० वरमूषा (A sort of crucible) (Description of) ४६ वराक्वाथ (Decoction of त्रिफला, see त्रिफला) ४०० वराटिका (A cowrie) ६६ वराहकर्णी (=अश्वगन्धा. With- ania somnifera, Dunod., but according to रसकामधेनु a sort of महौषधि) ६२ वर्णिकाद्वय (हरिद्रा and दारु- हरिद्रा) १८५ वर्त्तुलपर्णिका (See चटुलपर्णी) ६१ वर्षाभू (=पुनर्नवा both red and white, see पुनर्नवा) ८२, १३० वल्मीकमृत्त

WITH GLOSSARY. 69 Column 1 वाराही ( "सूकरीकन्दवत्कन्दा तद्- आकारवल्लरी । खर्चूरा रोम- शा ।" Dioscorea. An escu- lent root, a yam, Beng. chubdi álu ) ३४०, ३४८ वारखी (A plant known as kara- viruni in Concan ) ३४७, ३५० वासक (Adhatoda Vasaca, Nees., Beng. vásantiphul ) १६८, १५३, ३३४ वासा ( See वासक ) १४२, ३१३ वास्तुक ( Chenopodium album, Linn, Beng. vetuá sák ) १४२, ४२० विट् ( Feces, of 5 varieties ) ६५ विड़ ( "जर्द्धाधश्च विड़ं दद्यात्"— रसेन्द्रचूड़ामणि. A collection of certain objects required in [L2

70 INDEX विम्बी ( Cephalandra Indica, Naud., Beng. telákuchá ) १५५ विल्व ( Ægle Marmelos, Corr., Beng. bel ; or according to रसकामधेनु a creaper called विल्वनी—"ज्योतिष्मती लताकार- पर्णपूर्णा पयस्विनी।") ६१, ३६७ विशल्या (=गुडूची according to रसकामधेनु, see गुड़ूची ) ३२४ विश्वभेषज ( =शुण्ठी, see शुण्ठी ) २२६ विश्वामित्रकपाल ( Beng. nárikel málá ; नारिकेल or the cocoa- nut palm is ascribed to be created by the sage Viswá- mitra ) १०३ विष ( Aconitum ferox, Wall., Beng. kátvish or senko vish ; it is of 2 kinds—महाविष and उपविष ) ४२, ५१, १००, १२२, १३२ &c. विषतोय ( A sort of पारददोष ) १५० ( See विषोदक ) २४० विषघास ( A poisonous grass ) २४१ विषपानीय ( See विषोदक ) २४१ विषमुष्टिका ( Strychnos Nux- vomica, Linn., Beng. ku- chilá ) ३४१ विषबीज (The poisonous root of aconite ) ३५० विषोद ( See विषोदक ) २३७ विषोदक ( Poisonous water, Beng. vishavat jal ) २३०, २४१ विष्णुक्रान्ता ( Clitoria Ternatea, Linn., Beng. nil aparájitá ) ३४०, ३५७, ३७४, ३८८ विष्णुक्रान्तारस ( Juice of विष्णु- क्रान्ता, see विष्णुक्रान्ता ) १७३ बीज ( Of 2 sorts—शुद्ध—gold and silver, मिश्र—हेमाभ, ताराभ, &c. —रसकामधेनु ) १२८, १२६, १३३ बीजकला ( =बीजसंख्या, see बीज ) ११ बीजत्रय (ताम्रक, अभ्रक and शिला —These three sorts of बीज are referred to here ) ३२८ बीजपूराम्ल (Acid of citrus medi-

WITH GLOSSARY. 71

[स्तम्भ १ / Column 1]

ca, Linn., Beng. tábá nebu rasa ) १५५, ३१३ बीजरञ्जन ( Dyeing of बीजs, see बीज ) १६८ बीजसाधन ( Preparation of बीज, see बीज ) १२६, १२८ बीजा ( = जयपाल, Croton Tig- lium, Linn. ) ८६ बीरा ( = वीरवल्ली "रक्तक्षीरवती विश्वरूपोपमदलान्विता"; ac- cording to रसकामधेनु it is बिदारी or bhúmi kumdá ) ६१, १२२, ३४० वृक्षक्षार ( Vegetable alkali ) ६४ वृद्धदारक ( Argyreia speciosa, Swt., Beng. vijtádak ) ६१ बृहती ( Solanum Indicum, Linn., Beng. vyákud ) ५६, ३६८ बृहतीतय ( 3 sorts of बृहती— [L2

72 INDEX

[स्तम्भ १] वैक्रान्तबन्ध ( Binding or fixation of mercury with vaikrānta, see वैक्रान्त ) ३२४ वैदूर्य्य ( The lapis lazuli ) ३० वैश्यमारण ( Killing of वज्र of the vaisya class ) ८७ व्याघ्रनखी ( A sort of perfume, known as nakhi ) ५१ व्याघ्र ( See करञ्ज ) २६४ व्याघ्री ( See कण्टकारी—under कण्टकारीरस ; also a creeper according to रसकामधेनु) ५८ ६२ व्याघ्रीकन्द ( A bulbous root of व्याघ्री or कण्टकारी ) ३३, ३१६ व्याधिघातपल (The fruit of व्याधि- घात or आरग्वध, see आरग्वध) १११ व्योम ( Mica ) ७३, १२१, १५६ &c. व्योमजारण ( Calcination of mer- cury with mica ) १५८ व्योमरजः ( Mica powder ) ७० व्योमवल्ली (—आकाशवल्ली, Cassy- tha filiformis, Linn.) १७१

[स्तम्भ २] व्योमसत्त्व (Essence of mica) १५५, १६६ &c. व्योष ( See त्रिकटु or कटुत्रय ) १४१, १५२ &c. श शक्ति ( अभ्रक, कान्तपाषाण, सस्य and वैक्रान्त are the four शक्तिs or powers or energies employed in dealing with mercury ) ६७ शक्तिबीज ( त्रिधा गन्धकजारण. Thrice calcination of sul- phur ) ४२८ शक्रगोप ( = इन्द्रगोप ) २१३ शक्रनील ( = इन्द्रनील. A sapphire.) १२७ शक्रलता ( = इन्द्रवारुणीलता, see इन्द्रवारुणी ) ३६८ शक्रवारुणी (See इन्द्रवारुणी) ११८, ३८४, ३८७ शक्रोद्दण्ड ( = सुरजोपक. see सुर- गोपक) १७८ शङ्कर (White अर्क, see अर्क) २४१

WITH GLOSSARY. 73

शंख (The conch shell) ६६, ११६, १५५, ३८८ शंखचूर्ण (Conch powder) १४१, २०४, २७६ शंखदुग्ध (The milky exudation of a conch) ८७ शंखनाभि (A sort of perfume) १७६, १७७, २७६ शंखपुष्पी (d.r. शरपुङ्खा, Canscora decussata, R. et. Sch., Beng. dánkuni) ५८, ६१, १५०, २६६, ३०५ शंखशुक्तिका (The shell of the conch) १४४ शतमूली (Asparagus racemosus, Willd.) ५७ शतावरी (See शतमूली) ५७, ६२, १५२, १५४, १६० शमी (Acacia Suma, Ham., Beng. sáin) ५६, ८२ [L2

74 INDEX a corn ripened in autumn ) ३०१, ४२० शिंशपातैल ( Oil of शिंशपा or Dalbergia Sissoo, Roxb. ) ३८६ शिखण्डी ( = गुञ्जालता, see गुञ्जा ) ५७ शिखिपित्त ( Bile of the peacock) १०६, १७७, २२६ शिग्रु ( See शोभाञ्जन ) ६४, १११, ११३ &c. शिग्रुक ( See शोभाञ्जन ) ६२, १६० शिग्रुतोय ( Juice of शोभाञ्जन, see शोभाञ्जन ) ६६ शिग्रुमूल ( Root of शोभाञ्जन, see शोभाञ्जन ) ११४ शिग्रुमूलद्रव ( See शिग्रुमूलरस ) १४३ शिग्रुमूलरस ( Juice of the root of शोभाञ्जन, see शोभाञ्जन ) १४१ शिफा ( = पद्मकन्द. The bulbous root of a water-lily ) ३५, ११३ शिरीषकुसुमरस ( Juice of the flower of शिरीष or Albizzia Lebbeck, Benth. ) ३४२ शिला ( = मनःशिला. One of the 8 उपरत्न or inferior min- erals, Realgar ) ७५, ८३, ८७, १०८, १११, १२० &c. शिलाक्षार ( Alkali of मनःशिला, see शिला ) १४४ शिलाजतु ( Bitumen of 4 kinds —स्वर्ण, रौप्य, ताम्र and कान्तायस) ८३, ६६, १००, १२१ &c. शिलाधातु ( See शिलाजतु ) ८४, ३५४ शिलाभाण्ड ( Stone pot ) ३१७ शिलावत्-वरतुल्कान्त [ ? ] ( See शिलाजतु ) ६६ शिलाशुद्धि ( Purification of शिला or bitumen ) १११, ११२ शिलोदक ( Water having the properties of शिला, see शिला ) १७२ शिवा ( = श्यामालता. Ichnocar- pus frutescens, R. Br. ; d.r. शिवा=मूर्वा ) ३६८ शिवाबीज ( d. r. शिवाबीज-पद्म-

WITH GLOSSARY. 75

[बायाँ स्तम्भ / Left Column]

... बीज; seed of शिखा, see शिखा ) १४४ शुक्ततुण्ड ( A sort of दरद or हिङ्गुल or cinnabar ) १०५ शुक्ततुण्डी (= शुक्तशंखा, शुक्तिजिह्वा, Beng. suáthunti ) २१६ शुक्ति ( Pearl-oyster, Beng. jhi- nuk ) ६६, ३८८, ३६१ शुक्लावर्ग ( An aggregate of 5 ob- jects producing white dye) ५०, ६६, ३८८ शुक्राभ ( White mica ) ६८ शुण्ठी (Dry ginger, Beng. sunth) ३५५, ३७६ शुद्धाभ्रकपालिन् ( d. r. शुक्राभ्रक- कपालिन्, here शुद्ध = शुभ्र. A process of dyeing metals or minerals with the aid of white mica according to the method adopted by the kápálikas ) ३२८ शुभ ( A weight of ३२ palas ) १५१ शुल्व ( Copper, see ताम्र ) १०२, (50,00 hues of ) १२७, ( पत्र-

[दायाँ स्तम्भ / Right Column]

बीज of ) १२६, (colouring of) १३८ &c. शुल्बम ( See शुल्व ) २७८ शुल्वकपालिका ( A process of dyeing metals or minerals with the aid of copper ac- cording to the method adop- ted by the kápálikas ) ३५३ शुल्वचूर्ण ( Copper powder ) १३३ शुल्ववीर्य ([ Mercury ], calcined with copper ) ३०६ शुल्वपत्र ( Copper plates ) २१६, २२६, ३५६, ३८० शुल्वाभ (An amalgam of copper and mica ) १३१, २४४, ३२० शुल्वाभ्रकपालिन् ( A process of dyeing metals or minerals with the aid of copper and mica according to the me- thod adopted by the kápá- likas ) ३०७ शुकक्षार ( = धवक्षार. Alkali of धव or Anogeissus latifolia, Wall. ) ११८ शूकरकन्द ( The bulbous stock of

शूक or a sort of ग्रन्थिमुखं, a sort of gall caused by an insect on some tree ), ३१५ शूकरी ( =वाराही, see बाराही ) ६३ शूर (वर्ग of the शूर class) ८७ शूरकन्द ( A bulbous under- ground stem of शूरण or Amorphophallus campanul- atus, Blume., Beng. ol ) ६६ शूर्पपर्णी ( =सप्तपर्णी, d. r. सूर्य्य- पर्णी, see सप्तपर्णी ) १५४ शूजिनी ( Beng. solá ) १५४, ३४४, ३४७ शृगालकण्टक ( Probably श्याल- कण्टक, Beng. seyálkántá ; it is not easy to identify this plant ) ५६ शृङ्ग ( =शृङ्गवेर, see शृङ्गवेर ; or it may mean cow-horn ) १३२ शृङ्गतैल ( The oily liquid sub- stance exuded from शृङ्गवेर, see शृङ्गवेर ) ७० शृङ्गवेर ( =आर्द्रक and शुण्ठी, see both of them under their respective heads ) ११०, १४४ शृङ्गी ( One of the 5 virulent poisons, called सक्ताविष ; Beng. sringivisha ) ५५ शृङ्गी ( =कर्कटशृङ्गी, Rhus suc- cedanea Linn., Beng. kán- dasringi ) २३०, ३०४ शैल ( =शिलाजतु, see शिलाजतु ) ६५, १००, १३२, १८८ शैलज ( =शिलाजतु, see शिलाजतु ) ६६, ३७४ शैलवारि ( =शैलोदक, see शैलोदक ) २७० शैलशुद्धि ( Purification of शैल, see शैल ) १०० शैलाम्बु ( See शैलोदक ) २५४, २५६, २७१ शैलोदक ( Mountain water) (of 4 sorts) २५१, (origin of) २५२ शोणितशिला ( Red realgar) ३७४ शोधनत्रितय ( An aggregate of 3 purifiers—viz. काच, टङ्कण and सौवीर ; see them under their respective heads ) ६६

WITH GLOSSARY. 77 शोभाञ्जन ( Moringa pterygos- perma, Gaertn., Beng. saji- ná ) ४२. श्यामा ( Panicum frumentaceum, Roxb., Beng. syámághás ) ८२ श्रीखण्ड ( =हरिचन्दन, yellow variety of sandal wood ) ३७५, ४३१ श्वेत ( White अर्क, see अर्क ) ८६, ३५० श्वेतकाच ( White काच salt, see काच ) ३११ श्वेतगुञ्जा ( White गुञ्जा, see गुञ्जा ) श्वेता ( White गुञ्जा, see गुञ्जा ) ८६, ३५० श्वेताभ्रक ( See शुक्लाभ्र ) ३०५ श्वेतार्क ( White अर्क, see अर्क ) ६०, ३८७

ष

षष्टिकाम्ल ( Acid of षष्टिक rice, which is so called for its being ripened within 60 days, Beng. shetedhán ) ७१

स

संकर ( Combining or blending together ) २८२, २८३ संकलिका ( Combination or col- lection ) २८२, २८३ संकली ( See संकलिका ) २८२, २८३ संडशी ( see संडसी ) १८४ संडसी ( A pair of tongs, pin- cers, Beng. sándási ) ४२ संदंशन ( d. r. संदंशक, see संडसी ) ३७३ संस्कार ( Purification of mercury by 8 different modes, see p. 146 ) १५१, १८६ सत्तुक ( One of the 5 virulent poisons or महाविष, Beng. chhátári visha ) ६५ सङ्कर ( An amalgam of metals or minerals ) १६२ सञ्जीवनी (न) जल ( Animative water ) ( Origin of ) २४२

78 INDEX सटिरौ (Probably शटी or curcu- ma zerumbet, Roxb.) ६२ समावर्त्त (Act of revolving, whirling round) २८२, ४३३ समुद्रज (=सामुद्रलवण, see सामुद्र) ३६३ सरल (Pinus longifolia, Roxb.) १३६ सर्ज (The rasinous exudation of sál tree or Shorea robusta, Gaertn. see सर्जनिर्यास) १३९, ३४५ सर्जनिर्यास (The rasinous exu- dation of sál tree, Beng. dhuná) ११४ सर्जिका (see सर्जिकाक्षार) ६४, ११४, १४१, ३८३ सर्जिकाक्षार (Natron, alkali, or the impure carbonate of soda, Beng. sájimáti) ४२२ सर्जिक्षार (See सर्जिकाक्षार) ७४, ३४५ सर्जी (See सर्जिका) ३८७ सर्पाक्षी (Ophiorrhiza Mungos, Linn., Beng. gandhanákuli) ५७, १५५, १८७, ३५७ सर्पिः (Ghee or clarified butter) ६६, ४०२ सर्षप (A mustard seed) १११, ११४ सर्षप (A mustard seed = a weight of 6 rajas; also cal- led सिद्धार्थ) १५१ सर्षपतैल (Oil of mustard seeds) ६५ सस्य (=मयूरतुत्थ or मयूरग्रीव- तुत्थ, see either of them) १०५ सस्यक (See सस्य) ६५, ८८, १०५, १२६, १३५, ३५७ सस्यकशुद्धि (Purification of sa- syaka, see सस्यक) १०५ सहकार (A fragrant sort of mango) ४१२ सहचरा (Yellow Barleria cris- tata, Linn., Beng. píta jhinti) ५७ सहदेवी (Beng. vanapálang) १५२, १८६

सहादेवी (See सहदेवी) ५७ सामुद्र (Sun-dried sea salt, ma- nufactured in the Madras Presidency, Beng. karkach) ६४, १७०, ३०३, ३०४, ३६१ सारण (See सारणा) ११, १४७, (description of) ३७३ सारणा ("सारणा पुनर्जा रणानु- वारणक्रामणवेधविधिः" । "सूते सतैलयन्त्रस्थे स्वर्णादिक्षेपणं हि यत् । वेधाधिक्यकरं लोके सार- णा परिकीर्तिता ॥" "समबीज- जीर्णे सूतेककरणं सारणा।" —रसकामधेनु) १३४ सारणा (सारण) तैल (Oil used in the process called सारणा) (description of) १४० सारणायन्त्र (An apparatus used for the process of सारणा) १४६ सारलोह (The best of the metals —gold and silver) ११५ [L

80 INDEX सिन्धु ( -सैन्धवलवण, see सैन्धव ) ५१, १२१, १६०, १७५, १८७, ३४७ सिन्धूद्भव ( -सैन्धवलवण, see सैन्धव ) ३८३ सिन्धूत्थ ( -सैन्धवलवण, see सैन्धव ) १४२, ३८५, ४०१ सीस ( Lead ) १६५ सीसक ( Lead ) ४२७ सुरक्ष ( d. r. सुरक्षी-गोरक्षी, Beng. goraksha chákuliá ) ६१ सुधा ( Lime ) ६६ सुभग ( A fragrant spice called शैलज ; or borax ) ४२८ सुमुख ( =राजिका, white mus- tard, or white तुलसी ) ७० सुरगोप ( See इन्द्रगोप ) ११८ सुरगोपक ( See इन्द्रगोपक ) १२१ सुरतरूद्भव ( Exuded from सुर- तरु or देवदारु ) ४०१ सुरदालीरजः ( The pollen of the देवदाली fruit, see देवदाली ) ११८ सुरदालीरस ( Juice of the देव- दाली, see देवदाली ) ४३८ सुरसा ( Red or black तुलसी, see तुलसी ) १२२, २०४ सुरा ( Spirit ) ३८२, ३८३ सुरायुध (=वज्र) २५४, २५५ सुरेन्द्रगोप ( See इन्द्रगोप ) १७५ सुवर्चल ( See सौवर्चल ) ४१६ सुवर्ण ( Gold, see हेम ) (varieties of ) ११५ सुवर्णा ( =हरिद्रा, Turmeric ) ३८४ सुवीर ( =सौवीराञ्जन, see सौवीर ) १२५ सूत ( Mercury, see रस ) ( defini- tion of ) ६ &c. सूतक ( See सूत ) ८, १३६ &c. सूतकराजेन्द्र ( See सूत ) ३५१ सूतराज ( See सूत ) २२० सूतेन्द्र ( See सूत ) २२३ सूरण ( Amorphophallus campa- nulatus, Blume., Beng. ol ) ८६ सूरणकन्द ( See सूरणकन्द ) १२२ सूरणकन्दक ( See सूरणकन्द ) ७१, ८२

WITH GLOSSARY. 81 शूरणकन्दसम्पुट (A sort of cas- ket or hollow cup made of the bulbous stem of शूरण) ६७ सूर्यभक्ता (=आदित्यभक्ता. Cleome viscosa, Linn., Beng. hur- huriá) ६० सूर्यावर्त्त (Gynandropsis penta- phylla, DC., Beng. hurhu- riá) ६२, २१९, २४० सृष्टित्रय (=लवणत्रय, —रसकामधेनु ; viz. विड्, सैन्धव and सौवर्चल) १६०, २४४ सृष्टामूत्र (According to some authorities=सैन्धवलवण; ac- cording to others=the urine, the menstrual excretion and semen virile of the females —"नारीमूत्रं रजः शुक्रं सृष्टा- मूत्रमिति केचित्"—रसकाम- धेनु) १५५ सैन्धव (Rock salt, originally obtained from the country called सिन्ध) ६४, ७४, ११४ &c. सैरिभ (Here means the horn of a सैरिभ or buffalo) ३५० सोम (=सोमलता, see सोमलता) ३४३ सोमलता (Sarcostemma brevis- tigma, W. A.) ५६, ६१ सोमवल्ली (See सोमलता) १९२ सौभाग्य (=टङ्कण, see टङ्कण) १०४, ११३, ११४ सौभाञ्जनरस (Juice of शोभाञ्जन, see शोभाञ्जन) १८६ सौराष्ट्री (=तुवरी. A sweet-scen- ted earth of Surat in the Bombay Presidency) (of 2 sorts चूर्ण and खण्ड) ८६, १०८, ११२, १४३ सौराष्ट्रीशुद्धि (Purification of सौराष्ट्री, see सौराष्ट्री) ११२ सौवर्चल (Sonchal or sochal salt called by up-country physi- cians as kálánimak) ६४, ७३, ७४ &c. सौवीर (Galena or sulphide of lead, a sort of collyrium; its name is सौवीराञ्जन, being obtained from the mountains of सौवीर, a country along the Indus) ६६, १२२, १४१ &c. 11