PREFACE While collecting materials for my History of Hindu Chemis- try I was very much struck with the wealth of information and chemical knowledge of which Rasárnava is the repository. Thus ‘Nature’ in its review of the “History of Hindu Chemistry” ( Vol. I ) speaking of the progress of chemistry in ancient India quotes two remarkable passages from Rasárnava : “Copper yields a blue flame...that of tin is pigeon- coloured ; that of lead is pale-tinted,” and as another example :— “A pure metal is that which, when melted in a crucible, does not give off sparks, nor bubbles, nor spurts, nor emits any sound, nor shows any lines on the surface, but is tranquil as a gem” (see pp. 51-52 vs 49-52.) * Among the alchemical Tantras Rasárnava holds a unique position and I have referred to it in the following terms in the Introduction to the History of Hindu Chemistry, Vol. 1., 2nd ed. Intro. lxxxiii : “It is to be regretted that of the several works quoted by Mádhava Rasárnava alone seems to have survived to our days. This work is almost unknown in Bengal, and extremely rare even in N. India and the Deccan. We have been fortunate enough

• “Nature”, 1903, LXVIII, 51.

( 2 )

to procure a transcript of it in the Raghunátha Temple Library, Kashmir, and another from the Oriental MSS. Library, Madras. As one of the earliest works of the kind, which throws a flood of light on the chemical knowledge of the Hindus about the 12th century A.D., Rasárnava must be regarded as a valuable national legacy. It has, besides, the merit of being the inspirer of several works of the Iatro-chemical period, notably Rasaratna- samuchchaya and Rasendrachintámani." It was thought highly desirable that the full and correct text of this great Tantra be presented to the world, and the Pub- lication Committee of the Bibliotheca Indica have laid me under a debt of obligation by acceding to my request to include it in their series. A serious difficulty, however, arose in the way of restoring the text. The MSS. mentioned above were both faulty and defective. I was, however, fortunate in procuring three more transcripts from the libraries of Bikanir, the Deccan and Mysore respectively. The text of the present work is thus based upon a careful collation of five distinct MSS. It is a remarkable fact that these MSS., though procured from such widely divergent sources, often concur in repeating the same errors. There is a close agreement between the MS. of Bikanir and that of Kashmir--possibly they are both derived from the same exemplar. The Kashmir MS. has been found to be on the whole complete and reliable, and it has been mainly followed. The other MSS. are more or less fragmentary, but these disjecta membra have been of signal service in throwing light upon doubt-

( 3 )

ful passages. Additional help has also been derived from a com- parison of several extracts from Rasárnava with which Rasendra- chintímani, Rasaratnasamuchchaya, Sarvadarsanasamgraha., Yogatarangini etc. abound. In spite of all these collateral ad- vantages there was much that could be desired. While the third and concluding part of the present work was in the press, I received a letter from Kaviráj Durgánáráyan Sen Sástrí, who had been to Jammù on a professional visit, volunteering his servi- ces for the search of rare Sanskrit MSS. bearing upon Chemistry and Medicine. Among the several MSS. which the scholarly instinct of the Kaviráj had hit upon was one entitled Rasakáma- dhenu. Although this work is merely a compilation, it proved to me like a God-send, as it is full of lengthy extracts from Rasárnava of remarkable textual accuracy. Indeed, so material has been the help rendered by Rasakámadhenu that it has been thought advisable to draw up a list of corrections based upon this work and it has been inserted as an appendix. As the Preface appears over my signature alone, I avail myself of this opportunity of expressing my deep obligations to my collaborator, Pandit Harischandra Kaviratna, on whom has mainly devolved the vast labour of going carefully and critically through the text of the MSS. He has also drawn up the exhaus- tive table of contents (अनुक्रमणिका) and the alphabetical index with glossary of technical terms. It is to be hoped that even a casual reader will have no difficulty in finding out the parti- cular information he is in need of.

( 4 ) I have not attempted here any historical review of the Rasárnava. The probable date of the work will be found dis- cussed at length in the History of Hindu Chemistry, Vol. I. Introduction, under the Tantric Period and in Vol. II., Intro., ch. I., under the age of Nágárjuna and the alchemical Tantras. P. C. Ráy Presidency College. October, 1910.

रसार्णवस्य अनुक्रमणिका । पृष्ठे प्रथमः पटलः—तन्त्रावतारः . १-१० रसस्य उत्पत्तिः माहात्म्यं नामत्रयञ्च . ५ रसविद्या परा विद्या . ७ रसनिन्दाफलं . ७-८ द्वितीयः पटलः—दीक्षाविधानः . १०-३४ रसगुरुलक्षणं . १०-११ शिष्यलक्षणं . ११-१२ शिष्यालक्षणं . १३-१४ रसदीक्षाविधानं . १६-२४ रसकर्मस्थानं . १६-१७ रसाङ्कुशीदेवीपूजनं . १६. रसेश्वरस्य मन्त्रः . २१ प्रश्नावताराय महाकालपूजनं . २६ तृतीयः पटलः—मन्त्रन्यासाः . ३५-४१ चतुर्थः पटलः—यन्त्रमूषाग्निवर्णनः ४१-५६ यन्त्रसंग्रहः . ४२ दोलायन्त्रं . ४३ . (क)

( २ ) मूषायन्त्रं . . . ४४ गर्भयन्त्रं . . . ४५ वज्रमूषा . . . " वरमूषा . . . ४६ प्रकाशमूषा . . . " अन्धमूषा . . . " भस्ममूषा . . . ५० शुल्बादीनां विभिन्नवर्णाः ज्वालाः . ५१ कोष्ठकं . . . ५३ महूकः . . . ५४ पञ्चमः पटलः ओषधिनिर्णयः . ५६-६७ रसनियामकौषध्यः . . ५७-५८ रसनिर्जीविकार कौषध्यः . . ५८-६० रसमारकौषध्यः . . ६०-६१ रसबन्धकरौषध्यः . . ६१-६२ द्राविकाः . . ६२ क्रामिकाः . . ६२-६३ मूलिकाः . . ६३ रसशोधन जारणे पञ्चगवं . . ६३-

( २ ) अम्लगणः . ६४ लवणाः . " महाविषाः . ६५ उपविषाः . " तैलानि . " मूत्राणि . " पित्तानि . " वसाः . " विषः . " रक्तवर्गः . ६६ पीतवर्गः . " शुक्लवर्गः . " द्रावणानि . " शोधनानि . " षष्ठः पटलः—अभ्रकादिलक्षणसंस्कारनिर्णयः ६७-८४ शक्तिचतुष्टयम्—अभ्रक-कान्त-वज्र-वैक्रान्तरूपम् ६८-८४ अभ्रकस्य उत्पत्तिः भेदाः शोधनादीनि च , ६८-७५ कान्तस्य भेदाः शोधनादीनि च . ७६-८० वज्रस्य उत्पत्तिः भेदाः मारणादीनि च , ८०-८१ वैक्रान्तस्य उत्पत्तिः भेदाः सत्त्वादीनि च , ८१-८४

( ४ ) सप्तमः पटलः—महारसोपरस-लोहलक्षणा- संस्कार-रत्नद्रावणमारणा-निर्णयः . ९५-१२५ महारसाः (माक्षिकाद्यष्ट) . ९५-१०७ माक्षिकस्य उत्पत्तिः भेदाः शोधनादीनि पर्यायश्च ९५-९८ विमलस्य शोधनादीनि . ९९ शैलस्यः उत्पत्तिः शोधनं पर्यायश्च . ९९-१०० चपलस्य भेदाः शोधनञ्च . १००-१०१ रसकस्य भेदाः शोधनादीनि पर्यायश्च . १०१-१०३ सस्यकस्य उत्पत्तिः शोधनं पर्यायश्च . १०३-१०५ दरदस्य भेदाः शोधनं पर्यायश्च . १०५-१०७ स्रोतोऽञ्जनस्य शोधनं . १०७ उपरसाः (गन्धकाद्यष्ट) . १०७-११५ गन्धकस्य उत्पत्तिः भेदाः शोधनञ्च . १०८-११० तालकस्य भेदौ शोधनञ्च . ११०-१११ शिलायाः (मनःशिलायाः) शोधनं . १११-११२ सौराष्ट्रा भेदौ शोधनञ्च . . ११२ काङ्क्षीसस्य भेदाः शोधनञ्च . . ” गैरिकस्य भेदाः शोधनञ्च . . ” राजावर्त्तस्य भेदौ शोधनञ्च . . ११३ कङ्कुष्ठस्य सत्त्वं . . . ”

( ५ ) लोहानि (सुवर्णादि षट्) • • ११५ सुवर्णस्य भेदाः शोधनञ्च • ११५-११६ रजतस्य भेदौ शोधनञ्च • . ११६ ताम्रस्य भेदौ शोधनञ्च • . ,, तीक्ष्णस्य भेदाः शोधनञ्च • , ११७ वङ्गस्य भेदौ • . . नागस्य (सीसकस्य) शोधनं • ११७-११८ लोहद्रावविधिः • • ११८-१२२ रत्नद्रावविधिः • • १२२-१२३ लोहमारणविधिः • • १२३-१२५ अष्टमः पटलः—बीजसाधनः • १२६-१४० महारसानां रागसंख्या • • १२६-१२८ बीजानां साधनं • . १२८-१३० द्वन्द्वमेलापनं – हेमाभ्रं, ताराभ्रं, वङ्गाभ्रं, नागाभ्रं, शुल्वाभ्रं, तीक्ष्णाभ्रं • १३०-१३२ बीजानां रञ्जनं • • १३३-१३४ पक्वबीजानि, तेषां रञ्जनञ्च • १३४-१४० नवमः पटलः—विड़कथनः • १४१-१४४ दशमः पटलः—रसशोधनः • १४५-१५६ रसस्य लक्षणं, नामानि, भेदाश्च • १४५-१४६

( ६ ) रसस्य स्वेदनं, मर्दनं, चारणं, जारणं, द्रावणं, रञ्जनं, सारणं, क्रामणं । स्वेदनात् तीव्रत्वं, मर्दनात् अमलत्वं, चारणात् बलकरणं, जारणात् बन्धनं, द्रावणात् एकत्वं, रञ्ज- नात् रक्तत्वं, सारणात् व्यापित्वं, क्राम- णात् क्रामित्वं . . १४६-१४७ रसस्य पञ्च गतयः पञ्च अवस्थाश्च . १४६ रस(पारद)दोषाः . १५० लिक्षादि-भारान्तानि परिमाणानि १५०-१५१ औषधस्वेदनं (समासं) . . १५२ सधानाम्लस्वेदनं . . ,, एकादशः पटलः—बालजारणाः १५६-१६३ रसस्य जारणा . . १५७ रसस्य बालजारणा . . १५७-१५८ अभ्रक (व्योम) जारणं . . १५८-१६३ अभ्रकसत्त्वस्य जारणं . १६३ रसस्य ग्रासदानं—जीर्णस्य च लक्षणम् १६४ त्रिविधा चारणा . . १६५ रसस्य ग्रासजारणं . . १६६

( ७ ) रसस्य सर्व्वदोषविनाशनं (जीर्णेन षड्गुणेन अभ्रकेण . . १६७ जीर्णाभ्रकस्य लक्षणं (पञ्च अवस्थाश्च) १६८ सर्व्वसत्त्वजारणं . . १६९ भूचरी जारणा . . १७०-१७२ खेचरी जारणा . . १७२-१७३ जारणान्तरं . . १७३-१७४ जारणाक्रमः . . १७४ रत्नजारणा . . १७६ सोमजारितरसस्य प्रभावः . १८१ सीसाभ्रजारणं . १८६ रसस्य संस्काराः (सप्त), तेषां च लक्षणानि १८८-१९० रसस्य शोधनादिक्रमाः-तज्ज्ञानेन च सिद्धिः १९१-१९३ द्वादशः पटलः- रसस्य बन्धनं . . १९४-१९८ रसस्य बन्धनान्तरं . . १९८-२०० रसस्य बन्धनान्तरं . . २०१-२०४ रसस्य बन्धनान्तरं . . २०४-२०६ रसस्य बन्धनान्तरं . . २०६-२०७ रसस्य बन्धनान्तरं . . २०७-२१०

)

• रसबन्धकरी उचटी (२१७)
• रक्तस्नुहीकल्पः (२१८)
• स्थूलपद्मिनीविधिः (२१६)
• कुमुदिनीविधिः (२२०)
• चित्रकविधिः (२२१)
• ज्योतिष्मतीतैलविधिः (२२३)
• रसबन्धकरी दग्धरोहा (२२४)
• रसबन्धकरी कटुतुम्बी (२२६)
• क्षीरकन्दविधिः (२२७)
• शाकवृक्षविधिः (२२८)
• देवदालीविधिः (२२८)
• श्वेतगुञ्जाविधिः (२३०)
• चन्द्रोदकेन रसबन्धनं (२३१)
• ... (२३४)
• ... (२३७)
• [विषतृणविधिः] (२४१-२४२)
• सञ्जीवनी(न)जलविधिः (२४२-२४७)
• उष्णोदकविधिः (२४७-२५१)
• शैलोदकविधिः (२५१-२६६)

This is from a major Rasashastra text! Look at the plants: उचटी, रक्तस्नुही, स्थूलपद्मिनी, कुमुदिनी, चित्रक, ज्योतिष्मती, दग्धरोहा, कटुतुम्बी, क्ष

( ९ ) गुटिकया अदृष्टत्वलाभः वर्षसहस्रजीवनञ्च २६३-२६६ रसभस्मरसायनं . . २६६-२७२ त्रयोदशः पटलः—द्रुतिबन्धनः . २७४-२८० वङ्गजारणा, त्रिविधबन्धनम् . २७४-२७६ द्रुतिबन्धः, द्रुतीनां मेलनम् . २७६-२८० चतुर्दशः पटलः—वज्रबन्धः . २८१-३१४ वज्रबन्धः (रसस्य) . . २८१-२८३ वज्रबन्धान्तरं (रसस्य) . . २८३-२८५ द्रव्यसंस्कारः . . २८५-२८६ वज्रभस्म . . . २८७-२८८ वङ्गभस्म . . . २८८-३०३ सिद्धरसः . . . ३०३-३०४ द्रुतबन्धः . . ३१२-३१४ पञ्चदशः पटलः—महारसोपरसलोहबन्धः ३१५-३५३ वैक्रान्तेन (महारसनाम्नापि ख्यातेन) रसबन्धः —वैक्रान्तबन्धः ३१६-३२४ वैक्रान्तसत्त्वेन रसबन्धः . ३१६ श्वेतवैक्रान्तेन ,, . . ३१८ रक्तवैक्रान्तेन ,, . . ३१८ कृष्णवैक्रान्तेन ,, . . ३२०

( १० ) पीतवैक्रान्तेन रसबन्धः . ३२१ नीलवैक्रान्तेन ,, . . ३२२ अयस्कान्तेन (महारसनाम्रापि ख्यातेन) —कान्तबन्धः . ३२४-३२५ चपलेन ,, —चपलबन्धः ३२५-३२७ गन्धकेन ,, —गन्धकबन्धः ३२७-३३५ तालकेन ,, —तालकबन्धः ३३५-३३६ कुनव्या (मनःशिलया) बन्धः ३३६-३३८ लोहैः माक्षिकादिभिश्च ,, ३३८-३५३ षोडशः पटलः—रसरञ्जनः . ३५४-३७२ रसद्रावणं . . ३५४-३५६ वज्रादिरत्नानां जारणं द्रावणञ्च . ३५६-३५८ जीर्णरसस्य कापालिरञ्जनम् . ३५८-३६० ,, नानाविधरञ्जनप्रकाराः ३६०-३७२ सप्तदशः पटलः—लोहवेधः . ३७३-३८६ रसस्य सारणं, प्रतिसारणम्, अनुसारणञ्च ३७३-३७४ रसस्य क्रामणं . . ३७४-३७५ हेमतारदलानि . . ३७५-३८७ तत्र हेमदलं . . ३७५-३८६ तथा तारदलं . . ३८६-३८७

( ११ ) रसवेधः . . . ३६७-३८८ उद्घाटः, रससिद्धनागः . . ३८८-३६६ अष्टादशः पटलः— . . ४००-४३६ देहशोधनं . . . ४००-४०१ आरोटसेवनम् . . . ४०१-४०२ श्वेतीकरणम् . . . ४०२-४०३ वज्रजीर्णरसभक्षणम् . . ४०३-४०४ लोहजीर्णभस्मरसभक्षणम् . . ४०४-४०५ हेमजीर्णभस्मरसभक्षणं वैक्रान्तजीर्णभस्मरसभक्षणञ्च . . ४०५-४०६ हेमादिजीर्णभस्मरसभक्षणफलम् . ४०६-४०९ रसवीर्यरक्षणोपायाः . . ४१०-४११ वज्रभस्मरसायनम् . . ४११-४१४ वज्रमत्त्वरसायने उपचारः . ४१४-४१५ मन्त्रहोमस्य दुर्गतिः . . ४१५-४१६ रसस्य क्रामणोपायाः . . ४१७-४१८ रससेवनकाले वर्जनीयानि . ४१८-४२० तत्काले सेवनीयानि . . ४२०-४२१ रसाजीर्णे अनिष्टानि . . ४२१-४२२ देहवेधः—त्वग्वेधः, मांसवेधः, रक्तवेधः,

( १२ ) अस्थिवेधः, मज्जवेधः, नाड़ीवेधः, धातुवेधः, कवचवेधः . ४२३-४२४ एतेषां वेधानां फलानि . ४२३-४२४ तक्रादिमर्दनम् . . ४२४ अजरामरत्वलाभः . . ४२५ वज्राङ्गसुन्दरीगुटिका . . ४२७ सर्व्वसिद्धिदा गुटिका . . ४२८ रसशास्त्रज्ञानविहीनस्य निन्दा . ४२६ अन्यत् गोलबन्धनम् . . ४३० अन्यः वज्रबन्धः . . ४३२ बद्धरसप्रभावकथनम्—तप्तकटाहे रससिद्धस्य पुंसः देहक्षेपणं, तत उत्थानम् , दिव्य- कन्यागमनम् , तया सह सिद्धलोके गमनम् , तत्र सर्व्वसुखभोगः, प्रलये विलयश्च . . . ४३३-४३६ ———

रसार्णवम् पारदादिरसोपरसविषयकं तन्त्रम् श्रीलश्रीयुक्त- वङ्गदेशीयासियाटिकसमितेरनुज्ञया कलिकाता-प्रेसिडेन्सीकलेजे रसायनोध्यापकेन डि. एस्सि.—पि. एच्. डि.—उपाधिद्वयधारिणा हिन्दुरसायनेतिहासप्रणेत्रा श्रीप्रफुल्लचन्द्र-रायेण तथा तस्यैव कलेजस्य संस्कृताध्यापकचरेण श्रीहरिश्चन्द्र-कविरत्नेन संकलितं संशोधितञ्च । कलिकाता-राजधान्याम् धौपवर्त्मनि २७ संख्यक-भवने सत्ययन्त्रे श्रीचितप्रसन्नशोपाध्यायेन मुद्रितम् पार्कवर्त्मस्थ-५७-संख्यकभवनात् प्रकाशितञ्च । शकाब्दाः १८३२ । Title Page of the first edition of Rasārṇava

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. Please upload a clear image of the page.

रसार्णवम् ।

ॐ श्रीगणेशाय नमः । प्रथमः पटलः । यस्मिन् सर्व्वं यतः सर्व्वं यः सर्व्वं सर्व्वतश्च यः । यश्च सर्व्वमयो नित्यं तस्मै सर्व्वात्मने नमः ॥ १ ॥¹ कैलासशिखरे रम्ये नानारत्नविभूषिते । नानाद्रुमलताकीर्णे गुप्तसंबन्धवर्जिते ॥ २ ॥ देवदेवं सुखासीनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रणम्य शिरसा देवी पार्व्वती परिपृच्छति ॥ ३ ॥ श्रीदेव्युवाच । देवदेव महादेव काल कामाङ्गदाहक । कुलकौल-महाकौल-सिद्धकौलादिनाशन ॥ ४ ॥

(1) The portion from the first śloka to the first hemistich of the 54th is wanting in the Bíkánír MS. (B). Ślokas from first to the 43rd are wanting in the Madras MS. (M). Rasārṇava, Vol. I. Fasc. I.

२ रसार्णवे त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्व्वमशेषमवधारितम् । यदि तेऽहमनुग्राह्या यद्यहं तव वल्लभा ॥ ५ ॥ सूचिता सर्व्वतन्त्रेषु या पुनर्न प्रकाशिता । जीवन्मुक्तिरियं नाथ कीदृशी वक्तुमर्हसि ॥ ६ ॥ श्रीभैरव उवाच । साधु साधु महाभागे साधु पर्व्वतनन्दिनि । साधु पृष्टं त्वया देवि भक्तानां हितकाम्यया ॥ ७ ॥ अजरामरदेहस्य शिवतादात्म्यवेदनम् । जीवन्मुक्तिर्महादेवि देवानामति दुर्लभा ॥ ८ ॥ पिण्डपाते च यो मोक्षः स च मोक्षो निरर्थकः । पिण्ड तु पतिते देवि गर्दभोऽपि विमुच्यते ॥ ९ ॥ यदि मुक्तिर्भवेत्क्षोभे किं न मुञ्चन्ति¹ गर्दभाः । अजाश्च वृषभाश्चैव किन्न मुक्ता गणाम्बिके ॥ १० ॥ तस्मात् संरक्षयेत्² पिण्डं रसेन्द्रैव रसायनैः