ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथमः सर्गः । ११ विषाग्निसूर्यातपतापितः फणी न हन्ति मण्डूककुलं तृषाकुलः ॥ २० ॥ रवीति ॥ रविप्रभया सूर्यकान्त्योद्भिन्ना निर्गताः शिरो- मणेर्मूर्धन्यमणेः प्रभा कान्तिर्यस्य स तथोक्तः । विलोलेन चञ्चलेन जिह्वाद्वयेन लीढ आलीढो मारुतः पवनो येन स तथोक्तः । विषाग्निसूर्यातपतापितो विषं गरलमग्निर्दावा- नलः सूर्यातप उष्णं तैस्तापितोऽतएव तृषाकुलः फणी सर्पो मण्डूककुलं भेकसमूहं न हन्ति न मारयतीत्यर्थः ॥ सफेनलोलायतवक्त्रसंपुटं ²विनिःसृतालोहितजिह्वमुन्मु³खम् । तृषाकुलं निःसृतमद्रिगह्वरा- ⁵दैवेक्ष्यमाणं महिषीकुलं जलम् ॥ २१ ॥ सफेनेति ॥ सफेनं लोलं चञ्चलमायतं दीर्घं वक्त्रसंपुटं मुखसंपुटं यस्य तत्तथोक्तम् । विनिःसृता निर्गता आसमन्ता- ल्लोहिता रक्ता जिह्वा यस्य तत्तथोक्तमुन्मुखमूर्ध्वमुखम् । तृषा पिपासयाकुलं व्याकुलमतएव जलं सलिलमवेक्ष्यमाणं निरीक्ष्यमाणं महिषीकुलमद्रिगह्वराद्द्रिगह्वरान्निस्सृतं निर्गत- मित्यर्थः । 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावा—' इत्यमरः ॥ पटुतरदवदाहोच्छुष्कसँस्यप्ररोहाः परुषपवनवेगोत्क्षिप्तसंशुष्कपर्णाः । १. 'लालावृत.' २. 'विनिर्गता.' ३. 'उत्सुकम्.' ४. 'कन्दरात्.' ५. 'गवेषमाणम्.' ६. वनदाहात्प्लुष्ट.' ७. 'शष्प.' ८. 'वेगात्.'