ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३४ ऋतुसंहारे स्त्रिय इव मन्दं मन्थरं यथा भवति तथाद्य प्रयान्ति गच्छ- न्तीत्यर्थः ॥ व्योम^२ क्वचिद्रजतशङ्खमृणालगौरै- स्त्यक्ताम्बुभि^१र्लघुतया शतशः प्रयातैः । संलक्ष्यते पवनवेगचलैः पयोदै राजैव चामरवरै^३रुपवीज्यमानः^४ ॥ ४ ॥ व्योमेति ॥ त्यक्तं निवृत्तमम्बु यैस्तथोक्तैरतएव रजतं च शङ्खश्च मृणालं च रजतशङ्खमृणालानि तानीव गौरा गौरव- र्णास्तैस्तथोक्तैः । लघुतया शतशः प्रयातैः पवनस्य वायौर्वे- गेन चलाश्चञ्चलास्तैस्तथोक्तैः पयोदैर्व्योमाकाशं क्वचित्कुत्र- चिद्भागे चामरवरैश्चामरश्रेष्ठैरुपवीज्यमानो राजैव संलक्ष्यते दृश्यत इत्यर्थः ॥ भिन्नाञ्जनप्रचयकान्ति नभो मनोज्ञं बन्धूकपुष्परचितारुणता^५ च भूमिः । वप्राश्च चारुकमलावृतभूमिभागाः^६ प्रोत्कण्ठयन्ति^७ न मनो भुवि कस्य यूनः ॥५॥ भिन्नेति ॥ भिन्नो विभिन्नो योऽञ्जनप्रचयः कज्जलसमू- हस्तद्वत्कान्तिर्यस्य तत्तथोक्तं मनोज्ञं सुन्दरं नभ आकाशम् । बन्धूकानां जीवबन्धूकानां पुष्पैः कुसुमै रचिता कृतारुणता यस्याः सा तथोक्ता । 'बन्धूको बन्धुजीवकः' इत्यमरः । भूमिश्च । चारूणि सुन्दराणि यानि कमलानि तैरावृता आ- १ 'वीताम्बुभिः.' २ 'उत्प्रेक्ष्यते.' ३ 'चामरशतैः.' ४ 'अपि वीज्यमानः,' 'अभिवीज्यमानः.' ५ 'रजसारुणिता.' ६ 'पक्वकलमा.' ७ 'उत्कण्ठयन्ति.'