ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

४२ ऋतुसंहारे न्दरा भ्रूविभ्रमाश्च तनुभिः सूक्ष्मैस्तरंगैर्वीचिभिर्जिता इति लिङ्गवचनविपरिणामेनान्वयः ॥ श्यामा लताः कुसुमभारनतप्रवालाः स्त्रीणां हरन्ति धृतभूषणबाहुकान्तिम् । दन्तावभासविशदस्मितचन्द्रकान्तिं कङ्केलिपुष्परुचिरा नवमालती च ॥ १८ ॥ श्यामा इति ॥ कुसुमानां पुष्पाणां भारेण नता नम्राः प्रवालाः पल्लवा यासां तास्तथोक्ताः श्यामा हरिद्वर्णास्तत्र मध्ये याश्च लता व्रतत्यः । ‘वल्ली तु व्रततिर्लता’ इत्यमरः । स्त्री- णां नारीणां धृतानि भूषणानि यैस्तेषां बाहूनां कान्तिं शोभां हरन्त्यपनयन्ति । कङ्केलिपुष्परुचिरा नवमालती नूतनमा- लिका च दन्तानां रदनानामवभासेन प्रभया विशदं निर्मलं स्मितमेव चन्द्रकान्तिम् । ‘रदना दशना दन्ताः’ इत्यमरः । हरतीति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः ॥ केशान्नितान्तघननीलविकुञ्चिताग्रा- नापूरयन्ति वनिता नवमालतीभिः । कर्णेषु च प्रवरकाञ्चनकुण्डलेषु नीलोत्पलानि विविधानि निवेशयन्ति ॥ १९ ॥ केशानिति ॥ वनिता अबला नितान्तमत्यन्तं घनाः संकीर्णा नीलाः कृष्णवर्णा विकुञ्चिताः कुटिला अत एवाग्राः १ ‘भृत.’ २ ‘दन्ते विभास.’ ३ ‘वक्त्रकान्तिम्.’ ४ ‘बन्धूक.’ ५ ‘र- चिता.’ ६ ‘नवमालिका च’; ‘नवमालतीव’; ‘नवमालिकेव.’ ७ ‘प्र- चुर’; ‘प्रबल’; ‘प्रचल’. ८ ‘कुण्डलेषु’. ९ ‘विकचानि.’ १० ‘निवेशयन्ते.’