रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

तृतीयोऽध्यायः ५३ मध्ये यद् ब्रह्मणः सूत्रं तस्य वामे शिवस्य च । तन्मध्ये वैष्णवं सूत्रं तत्सूत्रे(लं ?) सार्वदैवतम् ॥३॥ मध्ये वि(वै ?)पुरुषे रुद्र आदौ ब्रह्माऽन्तगो हरिः । क्रमेण सौख्यदा एत्र विपरीता भयावहाः ॥४॥ रुद्रः हरिरुद्धः............................. । तत्तुल्या च उमा देवी सुखदा सर्वकामदा ॥५॥ भाग एकोनपञ्चाशद् गर्भाद्धं मितितो भजेत् । गर्भाशो ब्रह्मसंस्थान(नं ?) दैवं भागाष्टकं ततः ॥६॥ 'वामे चांशम्' इति पाठे । तथा हि—मत्स्यपुराणोक्तक्रमेण एकविंशतिधा विभक्तस्य द्वारस्यार्द्धे त्रिधा कृते सार्द्धत्रयो भागा भवन्ति, एवं प्रकृतग्रन्थोक्तक्रमेण—एकविंशतिधाऽशितस्य द्वारस्य समग्रस्य षड्भिर्विभागेऽपि त एवांशा भवन्ति । ततश्चार्द्धात् सार्द्धत्रिभागं त्यजतः समग्रात् ससांश- त्यागो गणितागमानुगत्या नार्थान्तरकोटिमारोहतीति, मूले द्वंशत्यागो मात्स्ये चैकांशत्यागो वस्तुगत्या एक एवेति न काचिद् विप्रतिपत्तिः । एवं ब्रह्मस्थानेऽपि द्वैगुण्यादि ज्ञेयम् । तत् सूत्रमिति । तद् ब्रह्मसूत्रम् , शिवमध्यगम्—शिवो मध्यगो यस्य तादृशम्, तन्मध्ये लिङ्गं स्थापयेदित्यर्थः, वक्ष्यति च स्वयमेव 'ब्रह्मांशे लिङ्गमैश्वरम्' (५४ पृ० ८ श्लो०) इति । ३। मध्य इति । मध्ये यद् ब्रह्मणः सूत्रं पूर्वमुक्तम् , तस्य वामे वामभागे व्यपोहितद्व्यंशे इत्यर्थः, शिवस्य सूत्रं भवेत् , तन्मध्ये दक्षिणे इत्यर्थः, वैष्णवं सूत्रं भवेत् , तत् सूत्रञ्च सार्वदैवतं सर्वदेवतास्थानम् । वक्ष्यति च—'दैवांशे ब्रह्मविष्णुवंशाः सर्वे देवाश्च' (७ श्लो०) इति । ४। मध्य इति । त्रैपुरुषे ब्रह्मविष्णुरुद्राणामाश्रयभूते सूत्रे, यद्वा त्रिषु पुरुषेषु मध्ये, रुद्र- स्तत्सूत्रस्य मध्ये भवेत् , आदौ ब्रह्मा भवेत् , हरिश्चान्तगो भवेत् । क्रमेणेति । एवंक्रमेण वर्त्तमाना एते सौख्यदा भवन्ति, विपरीताश्च भयमावहन्तीत्यर्थः । तथा च समराङ्गणसूत्रधारे— स्थापयेत् ( पुरुषत्रया ? ) शि ( वा ? वं ) मध्ये निवेशयेत् । ब्रह्माणं दक्षिणेनास्य वामतः पुरुषोत्तमम् ॥ अन्यथा स्थापनादेषां प्रत्यवायो महान् भवेत् । ( अ० ७०, १४१-१४२ श्लो० ) इति । अस्फुटार्थाऽपीयमर्द्धत्रयी प्रकृतोपयोगिनीत्यत्र नास्ति नः स्तोकोऽपि संशयः । ५। रुद्र इत्यादि । खण्डितत्वाद् दुर्ज्ञेयोऽस्यार्थः । ६-८। गर्भमानेन देवानां स्थानमाह—भाग इति । अत्र च भागा इत्युचितोऽपि पाठो