रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

७८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ प्रमाणतो ग्राह्यशिलालक्षणम् ] तत्राप्यामलकीमाना सूक्ष्मा चातीव या भवेत् । तस्यामेव सदा कृष्णः श्रिया सह वसत्यसौ ॥ १६ ॥ यथा यथा शिला सूक्ष्मा तथा तथा महत् फलम् । तस्मात्तां पूजयेन्नित्यं धर्मकामार्थमुक्तये ॥ १७ ॥ [ त्याज्यशिलालक्षणम् ] कपिला कर्बुरा भग्ना रुक्षा निद्राकुला च या । (रेषाकुषा? रेखाकुला)ऽस्थिरा स्थूला बहुचक्रैकचक्रका ॥ १८ ॥ बृहन्मुखी बृहच्चक्रा बद्धचक्रा च (पायुनः ? या पुनः) । बद्धचक्राऽथ(नामा ? वा या) स्याद् भिन्नचक्रा त्वधोमुखी ॥१९॥ दग्धा (सुरत?सुरक्ता) चापूज्या निष्षणा (पाति?पंक्ति) चक्रिका । पूजयेद् यः प्रमादेन दुःखमेव लभेत् सदा ॥ २० ॥ [ तत्र प्रतिप्रसवः ] खण्डिता स्फुटिता भिन्ना पार्श्वभिन्ना विभेदिका । शा(लि?ल)ग्रामसमुद्भूता शिला दोषवहा न हि ॥ २१ ॥ १८ । श्लोकत्रयं प्राणतोषणीधृतस्कन्दपुराणे किञ्चिद्विकलमुपलभ्यते । तत्र यथा पाठान्तरं तथा श्लोकमध्ये बन्धनीचिह्नान्तर्यथासम्भवं सन्निवेशितम् । रुक्षेति—'अचिराच्छुष्कतां याति यस्यां लिप्तन्तु चन्दनम् । सा रुक्षेति' शिलाचक्रार्थबोधिनी- धृतप्रयोगपारिजातोक्तलक्षणेत्यर्थः । अस्थिरेति आसने स्थिरताऽवर्त्तमाना । बहुचक्रेति प्रमाणाधिकचक्रशालिनी, यस्याः शिलाया यावन्ति चक्राणि प्रमाणतः प्राप्तानि ततोऽधिकचक्रेति यावत् । एकचक्रकेति एकं चक्रकं यस्याः सा, यस्या एकमपि चक्रं क्षुद्रं तादृशीत्यर्थः । अन्य- त्रैकचक्राया ग्राह्यत्वश्रवणात् । १९ । बद्धचक्रेत्यत्र लग्नचक्रेति पाठः पुराणे । तत्रापि नास्त्यर्थान्तरम् । बृहच्चक्रेति चक्रान्तर्गतचक्रा, 'चक्रेणाऽऽवृतचक्रा च बृहच्चक्रा प्रकीर्त्तिता' इति शिलाचक्रार्थबोधिनीधृतप्रयोगपारिजातस्मरणात् । २१ । अत्र प्राणतोषण्यां स्फुटितादिवर्जनीयशिलालक्षणमभिधाय—