रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

प्रथमोऽध्यायः ३१ [ शिलाद्याहरणक्षणः ] सुदिने शुभनक्षत्रे शकुने शान्तचेष्टिते । प्रतिमागृहकाष्ठादिकर्म कार्यं न चान्यथा ॥१०॥ इति शिलापरीक्षा इत्येकान्तकृष्णाया एव दोषश्रुतेः, “हरिता कृष्णा शिला ग्राह्या सितवर्णा विशेषतः” इति (अ० ४९, ५० श्लो०) ईषत्कृष्णाया ग्राह्यत्वविधानाच्च । अग्निपुराणे तु— “पाण्डरा ह्यरुणा पीता कृष्णा शस्ता तु वर्णिनाम्” (अ० ४३, १२ श्लो०) इत्यविशेषेण सर्वेषामेव ब्राह्मणादिवर्णानां सर्वाऽप्यरुणपीतादिशिला प्रशस्तेत्याह । इह तु कासाञ्चन कृष्णानां कासाञ्चन पीतानामविशेषेण च श्वेतानां शुभावहत्वमाह—कपोतेत्यादिना । तथा च कपोतादिवत् कृष्णशिला, घृतवत् पद्मवच्च पीतशिला श्वेतशिला च सर्वांर्चासु प्रयुक्ता कर्तुः सुखमावहतीति श्लोकार्थः । १०। सुदिन इति । शुभनक्षत्रे कर्तुरिति ज्ञेयम्, सुदिने इति सामान्यतोऽभिधाय विशिष्य पुनर्नक्षत्रोपादानस्य फलाभावात् । सुदिनञ्च ज्योतिःशास्त्रादाववलोकनीयम् । विशिष्याह काश्यपः— “सुमासतिथिनक्षत्रलग्नवारे शिलां ग्रहेत्” इति । (अ० ४९, १८ श्लो०) मयमते च शिलाद्याहरणं प्रकृत्य— उत्तरायणमासे तु शुक्लपक्षे शुभोदये । प्रशस्तपक्षनक्षत्रे मुहूर्त्ते करणान्विते ॥ इति । (अ० ३३, १९-२० श्लो०) शकुने शान्तचेष्टित इति । शकुने शुभाशुभाशंसिनि निमित्ते शान्तचेष्टिते शान्तं सौम्यं कर्मानुकूलमिति यावत् चेष्टितं यत्र तादृशे सति । शकुनमाह काश्यपशिल्पे— वायसं दक्षिणे वामादागतञ्च तथैव च । श्येनं वै दक्षिणे वामे गृध्रं मांसेन संयुतम् ॥ कन्यागोदर्शनञ्चैव गावस्त्ववावाहनं तथा । दधिना पूर्णकुम्भञ्च क्षीरकुम्भं तथैव च ॥ पुष्पं पुष्पप्लुतं वापि सुतवतीयु(षदयु)वतिस्त्रियः । अन्नञ्च मांसहास्व (हारञ्च) शिवमक्तिपरायणम् ॥ ज्वालाऽनलञ्च दीपञ्च जलैः पूर्णघटावृतम् । त(व)राहं च गजं चैव वेण्या चात्यन्तसुन्दरी ॥ शुभान्येतानि भौमानि अशुभं विपरीतकम् ।