साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१९२ साहित्यदर्पणे द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति॥' अथ शान्तः- शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा- 'रथ्यान्तरश्चरतस्तथा धृतजरत्कन्थालवस्याध्वगै सत्रास च सकौतुक च सदय दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्क करट कदा करपुटीभिक्षा विलुण्ठिष्यति ॥' पर्यस्त उत्क्षिप्त कपालसपुट पिधानपात्राकारब्रह्माण्डोपरिभाग तेन द्राग् झटिति मिलत्सगच्छमान ब्रह्माण्ड एव भाण्ड क्षुद्रभृ ग तस्योदरे भ्राम्यन् अतएव पिण्डितो बहुलीकृतश्चण्डिमा महत्त्व यस्य । द्यापि इदानीमपि । जरांवाच्छत्रसु सस्थालीमध्ये जायमान शब्दो बहुलो भवतीत्यभिप्रायणेदम् । अत्र लक्ष्मणस्य विस्मयो धनुष्टङ्कारालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्भापनेन एतादृगुक्त्या अनुभावेनेन व्यक्त आश्चर्य रसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेद स्थायिभाव । एतत्पक्षे अवमाननीयत्वमेवालम्बनम् । निर्वेदस्य व्यभिचारित्वेन स्थायित्वायोगात् , शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम् । रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित्कृ तनिर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहसमीपदेश , तन्मध्ये चरतो भिक्षार्थ भ्रमत । अध्वगैर्नागरैश्च वीभत्सवेपदर्शनेन त्रास , अनुपादेयकन्थाधारणेन कौतुकम् दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धीकृतो यश्चित्सुधादा ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुद्रितनेत्रस्य। 1 उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्य तत् 'शमो निरीहावस्थायाम्' इत्यादा- हितम् (१६६ पृ०) ॥