साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्य- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानाववे निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैवा- वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयोर्विपर्ययो ऽवगम्यते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्— 'क्वचिद्वाच्यतया ख्यातिः क्वचित्ख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभाव अत एवात्राजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरोभा- त्वाज्जहत्स्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरेसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः संलक्ष्य- व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः । गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना सिंहिनेन ॥' इति सम्बद्धम् । आश्रमस्थायि कुतो गोदावरीकुञ्जन्ते सङ्केतस्थाने प्रच्छन्नपुंश्चावचनेन कृतसङ्केतभङ्गे स्वप्रेरितदुष्ट- द्वेपेणाप्यनिवृत्तं धार्मिकं प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे तामुद्धरयति स वा गोदावरीतीरकुञ्जवासिना हन्यतामिति सा- द्वन्वयः । प्रकृते ता पर्यापर्याभूतसङ्गीकार । उत्पत्स्यमानौ नान्यथा- न्वयबोधौ । अन्वयबोधात्प्रागित्यर्थः । तदवसरो विपरीतलक्षणावसरो नात्र लक्षणातूलध्वनेरवसरो नाम्नाऽर्थः । ध्वनित्वमितिामूलध्वनित्वम् ॥ वाच्य- तया विपरीतार्ये पर्यवसानतया ख्यातिस्त्वन्वयबोधः । ख्यातम्यान्वयबोधस्य वैधुर्य्य बाधनं वाधोदयादिपर्यन्तवैयर्थ्यावसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो ध्वनि- रभिधा अभिधामूलो ध्वनिः । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्यस्यान्तरप्रवेश- श्चे । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतस्य चोद्ध्यार्थं लक्षणानुपपत्तेः ॥ प्रथममिति पश्चादन्यतरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । क्रम-

1. असंलक्ष्येति । व्यङ्ग्य न व्यङ्ग्यत्वेन इव बोधानन्तरं यथा हेतुहेतुम- द्भावतस्तः । मुष्टे प्रहारेण तीक्ष्णप्रहारेण विन्ध्यो मूलं भवति तद्विधं सहभाव-

---

१. '-प्रयुक्ततया' ग. २. 'विपरीतरूपावसर' इति ग. ३. समुद्रोद्धता' इति ग. '४. 'व्यङ्ग्यस्य प्रद्योत' इति ग.