साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

चतुर्थः परिच्छेदः। २३५ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाग्निशराः (५३०४) शुद्धैरिषुबाणाग्निसहायकाः (५३५५) ॥१२॥ शयानुरोधेनैकपञ्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- णरीत्या त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा- 'अङ्गाङ्गित्वेऽलंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि- ग्धत्वे च भवति संकरस्त्रिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारसंकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण संकरत्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थितौ' इत्यस्य एकव्यञ्जकानुप्रवेश इत्यर्थः । संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनि र्न ध्वनिर्वे' इति संशयेऽङ्गाङ्गिभावापन्नोऽनेकव्यङ्ग्यानु- प्रविष्टः । असंदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । अनेकथेति यदुक्तं तत्रेवाह- वेदेति । वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अग्नयस्त्रयः, शराः पञ्च । सजातीयानेक- संख्याप्रस्तावे 'अङ्कानां वामतो गतिः' इत्यङ्कविदां नियमेन चतुरधिकशतत्रयाधिक- पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु कथममेतदेकपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुर्गणितशतद्वयमेव भवे- तीति चेत्, न । यतः प्रथमस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैः पञ्चाशता च सहैकपञ्चा- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैरेकपञ्चाशता च सहैक- पञ्चाशत्त्वम् । तृतीयस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैर्द्विचत्वारिंशता च सहैकपञ्चा- पञ्चाशत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयेनैकेन विजातीयैस्त्रिचत्वारिंशता च सचतुश्चत्वारिंशत्त्वम् । एवमन्येषामप्येकक्रमेण ह्रासप्रसङ्गिङ्गाङ्गित्वम् । चरमस्य सजातीयेनैकेन सहैकैवावशिष्यत एवेति मिलित्वा षड्विंशत्यधिकत्रयोद- शशतत्रयं ध्वनिसंसृष्टेः । एवं गणेन अष्टसप्तत्युत्तरशतद्वयाधिकत्रिंशत्सहस्रं त्रिविध- ध्वनिसंकरस्य । मिलित्वा 'वेदखाग्नि-' इत्याद्यक्षरपादैरुच्यते । न चैकप्रमा- णतया..., (३१) पदव्यङ्ग्यापवर्गद्वयौचितीनिमित्तभेदभिन्नेत्येकपञ्चाशदपवर्गध्वनिः, (३२) पदव्यङ्ग्याद्यन्तनिमित्तभेदभिन्नाद्यन्तसिम्धोऽपवर्गद्वयसंसृष्टध्वनिः, (३३) पद- व्यङ्ग्यैकरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्ने द्वे व्यङ्ग्ये वस्तुतः, (३४) पद- व्यङ्ग्यद्विरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३५) पदव्यङ्ग्यत्रिरूपौ- चित्यादिरूपौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३६) पदव्यङ्ग्यचतूरूपौचित्या- द्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३७) पदव्यङ्ग्यपञ्चरूपौचित्याद्यौचिती- निमित्तभेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३८) पदव्यङ्ग्यषड्रूपौचित्याद्यौचितीनिमित्त- भेदभिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (३९) पदव्यङ्ग्यासप्तरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभि- न्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४०) पदव्यङ्ग्याष्टरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभि- न्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४१) पदव्यङ्ग्यनवरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तु- गतौ व्यङ्ग्यौ, (४२) पदव्यङ्ग्यदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४३) पदव्यङ्ग्यैकादशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, (४४) पदव्यङ्ग्यद्वादशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, पदव्यङ्ग्यत्रयोदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ, व्यङ्ग्यौ, (४५) पदव्यङ्ग्यचतुर्दशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेदभिन्नौ द्वौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ पदव्यङ्ग्यादिभिः, (४६) पदव्यङ्ग्यपञ्चदशरूपौचित्याद्यौचितीनिमित्तभेद- भिन्नौ वस्तुगतौ व्यङ्ग्यौ पदव्यङ्ग्यादिभिः, (४७) पदव्यङ्ग्यषोडशरूपौचित्याद्यौचिती-