साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । ‘नटादित्रितयविषयमेवेद’ दिति कश्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणीद्द्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाद्धास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— ‘भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्— 'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्ष्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः। अन्ये च ‘अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । ‘तया विरहिता नया स्या' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह-नटादीति । आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह-प्रियाभैरिति । प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणीद्द्दीपनं जतुगृहदाहकः । अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या उत्तरीयस्योपरिवस्त्रस्य व्यपने पटुः । प्रां भवान् । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह-वाक्केलिरिति । द्वे वा त्रीणि वा प्रत्युक्तयस्तथा । गतागतप्रत्यागतानामित्यर्थस्य प्रत्ययनात् । अनेकेषां प्रश्नाना- मेकमुत्तरमिति वाक्केलिनिरुक्तिरित्यन्ये ॥ अधिमलमाह-अन्योन्येति । पर-

1. प्रतिरिति पाठान्तरम् ॥ 2. 'कथयत द्रष्टुं तमायातावेव' इति वेणीसं० पाठः
2. 'द्वित्रिभिः पदैरुक्तिः' इति पाठान्तरम् ॥